Birhüceyrəlilərin həyat fəaliyyəti və müxtəlifliyi
Qidalanma, tənəffüs, ifrazat və çoxalma.
Birhüceyrəlilər bütün həyati funksiyaları — qidalanma, tənəffüs, ifrazat və çoxalmanı — tək bir hüceyrə daxilində yerinə yetirən orqanizmlərdir. Qidalanma üsulları nümayəndədən asılı olaraq müxtəlifdir: amöb yalançı ayaqlarla (psevdopodilər) qida hissəciyini əhatə edərək faqositoz yolu ilə qidalanır, infuzor-tərlik isə kirpikciklərinin dalğavari hərəkəti ilə qida hissəciklərini hüceyrə ağzına (sitostoma) ötürür; hər iki halda qida həzm vakuoluna daxil olur və fermentlər vasitəsilə parçalanır. Tənəffüs bütün bədən səthi ilə diffuziya yolu ilə baş verir — O₂ hüceyrəyə daxil olur, CO₂ xaric edilir, ayrıca tənəffüs orqanları yoxdur. İfrazat yığılıb-açılan (pulsasiya edən) vakuol vasitəsilə həyata keçirilir: xüsusilə şirin su növlərində su daim osmotik yolla hüceyrəyə daxil olduğu üçün bu vakuol fasiləsiz işləyərək artıq suyu xaric edir, əks halda hüceyrə şişib partlayar. Birhüceyrəlilər əsasən qeyri-cinsi yolla — ikiyə bölünmə ilə çoxalır, lakin bəzilərində cinsi proses də müşahidə olunur (məsələn, infuzor-tərlikdə konyuqasiya zamanı iki fərd müvəqqəti birləşərək mikronukleus hissəcikləri ilə irsi material mübadiləsi aparır, lakin fərdlərin sayı artmır). Birhüceyrəlilər müxtəlif qruplarla təmsil olunur: dəniz birhüceyrəliləri (radiolyariyalar — silisiumlu skelet; foraminiferlər — CaCO₃ qabıqlı), parazit birhüceyrəlilər (malyariya plazmodisi, dizenteriya amöbü).
Məsələn: dəniz birhüceyrəli foraminiferlərin əhəngli qabıqları milyon illər ərzində okean dibində toplanaraq təbaşir və əhəngdaşı süxurlarını əmələ gətirir.
Qaydalar
- 1Amöb qidanı faqositoz yolu ilə — yalançı ayaqlarla əhatə edərək qəbul edir, infuzor-tərlik isə kirpikciklərlə qidanı hüceyrə ağzına ötürür.
- 2Birhüceyrəlilərdə tənəffüs bütün bədən səthi ilə diffuziya yolu ilə baş verir — xüsusi tənəffüs orqanları yoxdur.
- 3Yığılıb-açılan (pulsasiya edən) vakuol artıq suyu xaric edərək osmotənzimləməni təmin edir; şirin su növlərində dəniz növlərinə nisbətən daha fəal işləyir.
- 4Birhüceyrəlilər əsasən qeyri-cinsi yolla — ikiyə bölünmə ilə çoxalır; əvvəlcə nüvə, sonra sitoplazma bölünür.
- 5Konyuqasiya infuzor-tərlikdə baş verən cinsi prosesdir — iki fərd arasında irsi material mübadiləsi aparılır, lakin fərdlərin sayı artmadığı üçün bu, çoxalma deyil.
- 6Bütün birhüceyrəlilər eyni qidalanma üsuluna malik deyil: amöb faqositozla, infuzor hüceyrə ağzı ilə, evqlena qarışıq qidalanma ilə seçilir — bu, ümumi şagird səhvidir.
- 7Dəniz birhüceyrəlilərindən radiolyariyaların silisiumlu skeleti, foraminiferlərin isə CaCO₃ qabığı vardır; foraminifer qabıqları təbaşir və əhəngdaşı süxurlarını əmələ gətirir.
- 8Parazit birhüceyrəlilərdə (malyariya plazmodisi) həzm vakuolları zəif inkişaf edir, çünki onlar hazır həzm olunmuş qidaları sahibin bədənindən sorurlar.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir