Coğrafi mövqeyin təyini
Coğrafi koordinatlar: enlik, boylam, dərəcə toru.
Coğrafi mövqe — hər hansı coğrafi obyektin (qitə, ölkə, şəhər, çay, dağ) Yer kürəsində tutduğu yeri müəyyən edən əsas coğrafi anlayışdır. Coğrafi mövqe iki əsas növə bölünür: fiziki-coğrafi mövqe (obyektin təbii obyektlərə — dəniz, okean, dağ silsiləsi, çay, göl — nisbətən mövqeyi) və iqtisadi-coğrafi mövqe (obyektin iqtisadi əhəmiyyətli obyektlərə — liman, nəqliyyat magistralı, bazar, sənaye mərkəzi — nisbətən mövqeyi). Coğrafi mövqeyi dəqiq müəyyən etmək üçün coğrafi koordinatlardan istifadə olunur. Koordinat sistemi iki əsas ölçüdən ibarətdir: enlik (latitude) və boylam (longitude). Enlik ekvatordan başlayaraq şimala (Şm) və cənuba (Cn) doğru 0°-dən 90°-yə qədər dərəcələrlə ölçülür. Boylam isə Başlanğıc (Qrinviç) meridianından şərqə (Ş) və qərbə (Q) doğru 0°-dən 180°-yə qədər ölçülür. Enlik xətlərinə paralel, boylam xətlərinə isə meridian deyilir. Xəritə və qlobusda paralel və meridian xətlərinin kəsişməsindən dərəcə toru yaranır; dərəcə toru istənilən coğrafi nöqtənin dəqiq koordinatlarını təyin etməyə imkan verir. Koordinat yazarkən əsas qayda belədir: əvvəl enlik, sonra boylam yazılır.
Məsələn: Bakı şəhərinin koordinatları təxminən 40° Şm en, 50° Ş u kimi yazılır — burada 40° şimal enliyini, 50° isə şərq boylamını göstərir.
Qaydalar
- 1Coğrafi mövqe — obyektin Yer kürəsindəki yerini təyin edən anlayışdır; fiziki-coğrafi (təbii obyektlərə nisbətən) və iqtisadi-coğrafi (iqtisadi obyektlərə nisbətən) olmaqla iki növü var.
- 2Enlik ekvatordan (0°) başlayır, şimala (Şm) və cənuba (Cn) doğru 90°-yə qədər ölçülür. Boylam Qrinviç meridianından (0°) başlayır, şərqə (Ş) və qərbə (Q) doğru 180°-yə qədər ölçülür.
- 3Paralel xətləri enliyi, meridian xətləri isə boylamı göstərir. Ekvator ən uzun paraleldir (0° enlik); bütün meridianlar isə eyni uzunluqdadır.
- 4Dərəcə toru — xəritədə paralel və meridian xətlərinin kəsişməsindən yaranan şəbəkədir; istənilən nöqtənin dəqiq koordinatını təyin etməyə imkan verir.
- 5Koordinat yazarkən əvvəl enlik, sonra boylam yazılır; məsələn: 40° Şm en, 50° Ş u.
- 6Eyni meridian üzərində yerləşən bütün nöqtələrin yerli vaxtı eynidir; eyni paralel üzərindəki nöqtələrin isə iqlim xüsusiyyətləri oxşar ola bilər.
- 7Azərbaycan Şimal yarımkürəsində (38°–42° Şm en) və Şərq yarımkürəsində (44°–51° Ş u) yerləşir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir