Üzvi kimyaya giriş
Fosil yanacaqlar, alkanlar/alkenlər, etanol, sirkə turşusu.
Üzvi kimya karbonun birləşmələrini — karbon dioksid və karbonatlar istisna olmaqla — öyrənən elm sahəsidir. Karbonun 4 valentliyi ona çox sayda fərqli birləşmə qurmağa imkan verir. Ən mühüm karbon mənbəyi fosil yanacaqlardır: neft, təbii qaz (əsasən metan CH₄) və kömür. Neftin emalında krekinq prosesi vasitəsilə iri karbohidrogen molekulları daha kiçik, daha dəyərli fraksiyalara parçalanır. Karbohidrogenlər yalnız C və H atomlarından ibarətdir; doymuş karbohidrogenləri (alkanlar, CₙH₂ₙ₊₂) yalnız tək rabitə, doymamış karbohidrogenləri (alkenlər, CₙH₂ₙ) isə ikiqat rabitə xarakterizə edir. Ən sadə alkan metandır (CH₄), ən sadə alken isə etilendır (C₂H₄). Funksional qruplar: spirtlərdə −OH (etanol C₂H₅OH), karboksilik turşularda −COOH (sirkə turşusu CH₃COOH). Üzvi birləşmələr yananda əsasən CO₂ və H₂O əmələ gətirir.
Məsələn, metanın tam yanması tənliyi CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O şəklindədir: 1 mol metan yanaraq 1 mol CO₂ və 2 mol H₂O verir.
Qaydalar
- 1Üzvi kimya karbon birləşmələrini öyrənir; CO₂ və karbonatlar istisnası ilə bütün karbon birləşmələri üzvidir.
- 2Alkanlar doymuş karbohidrogenlərdir (yalnız tək C−C rabitəsi), ümumi formulu CₙH₂ₙ₊₂ (metan CH₄, etan C₂H₆).
- 3Alkenlər doymamış karbohidrogenlərdir (bir C=C ikiqat rabitəsi var), ümumi formulu CₙH₂ₙ (etilen C₂H₄).
- 4Spirtlərdə funksional qrup −OH (hidroksil); etanol C₂H₅OH; karboksilik turşularda funksional qrup −COOH (karboksil); sirkə turşusu CH₃COOH.
- 5Karbohidrogenlərin tam yanması CO₂ və H₂O verir; metan üçün: CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir