Azərbaycan dili: dövlət dili və türk dilləri ailəsi
Dövlət dili statusu, türk dilləri ailəsi.
Azərbaycan dili Azərbaycan Respublikasının dövlət dilidir; bu status Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 21-ci maddəsində təsbit edilmişdir. Dünyanın dilləri genetik (mənşə) cəhətdən müəyyən dil ailələrinə birləşdirilir. Azərbaycan dili dünya dilçiliyinin genetik təsnifatında türk dilləri ailəsinə aiddir. Türk dilləri öz aralarında bir neçə qrupa bölünür: oğuz, qıpçaq, karluk, bulqar və digər qruplar. Azərbaycan dili oğuz qrupuna daxildir; bu qrupa həmçinin türk (Türkiyə türkcəsi), türkmən, qaqauz dilləri də aiddir. Azərbaycan dilinin morfoloji quruluşu aqqlütinativ tipə aiddir: söz formalarını düzəltmək üçün kökə ardıcıl olaraq şəkilçilər artırılır. Azərbaycan dili bütün dövlət qurumlarında, məhkəmələrdə, təhsildə, mətbuatda rəsmi dil kimi istifadə olunur.
Məsələn: türk (Türkiyə türkcəsi) və Azərbaycan dili hər ikisi oğuz qrupuna aid olduğundan lüğət, qrammatika və fonetika baxımından bir-birinə ən yaxın türk dilləridir.
Əsas terminlər
| Qrup | Başlıca dillər | Qeyd |
|---|---|---|
| Oğuz | Azərbaycan, türk (Türkiyə türkcəsi), türkmən, qaqauz | Azərbaycan dili bu qrupdadır |
| Qıpçaq | Qazax, qırğız, tatar, başqırd, noqay | Azərbaycan dilinə qıpçaq qrupu deyil |
| Karluk (cığatay) | Özbək, uyğur | Özbək oğuz qrupuna aid deyil |
| Bulqar (r-türk) | Çuvaş | Müasir dövrdə yeganə nümayəndəsi çuvaş dilidir |
Bütün bu qruplar aqqlütinativ quruluşa malikdir — morfoloji tip qrupu fərqləndirmir.
| Xüsusiyyət | Aqqlütinativ (türk dilləri) | Flektiv (məs., rus, latın) |
|---|---|---|
| Kök | Sabit qalır | Dəyişə bilir |
| Şəkilçi | Hər biri ayrıca bir məna daşıyır | Bir şəkilçi eyni anda bir neçə məna bildirir |
| Nümunə | «kitab-lar-ım-da» (3 ayrı şəkilçi) | Rus «knig-e» (bir «-e» şəkilçisi həm halı, həm təki birləşdirir) |
Azərbaycan dili aqqlütinativ tipə aiddir; flektiv tip ona xas deyil.
| Maddə | Nəyi müəyyən edir | Tətbiq sahəsi |
|---|---|---|
| 21-ci maddə | Azərbaycan dilinin dövlət dili statusu | Rəsmi dövlət sferası (qurumlar, məhkəmə, təhsil, mətbuat) |
| 45-ci maddə | Vətəndaşın ana dilindən istifadə hüququ | Şəxsi-mədəni sfera |
Bu iki maddə bir-birini tamamlayır; 45-ci maddə 21-ci maddəni ləğv etmir.
- 1Sual: «Özbək dili oğuz qrupuna aiddir» — bu iddia doğrudurmu?
- 2Addım 1: Ailəni müəyyən et: Özbək dili türk dilləri ailəsinə aiddir — bu doğrudur.
- 3Addım 2: Qrupu yoxla: Oğuz qrupuna Azərbaycan, türk (Türkiyə türkcəsi), türkmən, qaqauz dilləri daxildir. Özbək bu siyahıda yoxdur.
- 4Addım 3: Düzgün qrupu tap: Özbək dili karluk (cığatay) qrupuna aiddir. Eyni qrupdan: uyğur dili.
- 5Nəticə: İddia YANLIŞ — özbək dili karluk qrupundadır, oğuz qrupunda deyil.
- 1Söz forması: «kitab-lar-ım-da»
- 2Kök: «kitab» — sabit qalır, dəyişmir.
- 3Şəkilçiləri ayır: «-lar» (cəm) + «-ım» (1-ci şəxs mənsubiyyət) + «-da» (yerlik hal) — üç ayrı şəkilçi, hər biri ayrıca bir məna daşıyır.
- 4Nəticə: Kök sabit + ardıcıl şəkilçilər = aqqlütinativ tip. Flektiv tipdə bu üç məna çox vaxt vahid bir şəkilçidə birləşərdi.
Tez-tez edilən səhv: özbək dilini oğuz qrupuna aid etmək. Özbək dili karluk (cığatay) qrupundadır. Oğuz qrupunda: Azərbaycan, türk (Türkiyə türkcəsi), türkmən, qaqauz.
Tez-tez edilən səhv: qazax və ya tatar dilini oğuz qrupuna yazmaq. Qazax, qırğız, tatar, başqırd — bunların hamısı qıpçaq qrupundadır.
Aqqlütinativ quruluş bütün türk dillərinə aiddir — bu xüsusiyyət Azərbaycan dilini digər türk dillərindən fərqləndirmir. Azərbaycan dilini oğuz qrupu daxilindəki dillərdən fərqləndirən isə spesifik fonetik və leksik xüsusiyyətlərdir.
Genetik təsnifat = mənşə qohumluğu (protodildən törəmə); coğrafi yaxınlıq, oxşar əlifba və ya alınma sözlər genetik qohumluğun sübutu sayılmır. Azərbaycan dili latın əlifbasına keçib-keçməməsindən asılı olmayaraq həmişə türk dilləri ailəsindədir.
Qaydalar
- 1Azərbaycan dili Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 21-ci maddəsinə əsasən dövlət dili statusunu daşıyır.
- 2Azərbaycan dili genetik təsnifatda türk dilləri ailəsinə, oğuz qrupuna aiddir.
- 3Oğuz qrupuna daxil olan başlıca dillər: Azərbaycan dili, türk (Türkiyə türkcəsi), türkmən və qaqauz dilləridir.
- 4Türk dilləri ailəsi öz daxilində oğuz, qıpçaq, karluk (cığatay) və digər qruplara bölünür.
- 5Azərbaycan dili morfoloji quruluşca aqqlütinativ tipə aiddir: kökə ardıcıl şəkilçilər artırmaqla söz formaları düzəldilir.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir