Frazeoloji vahidlər və söz yaradıcılığı
Sabit birləşmələr və söz yaratma üsulları.
Frazeoloji vahidlər — iki və ya daha çox sözdən ibarət olan, üzvlərinin arasında sabit semantik əlaqə qurulan, məcazi bütöv məna daşıyan söz birləşmələridir. Onların əsas xüsusiyyəti budur ki, mənası hissələrin cəmi kimi hesablana bilmir: «başını itirmək» ifadəsi «başın fiziki itkisi» anlamında deyil, «özünü itirmək, çaşıb qalmaq» mənasını daşıyır. Frazeoloji vahidlər sərbəst söz birləşmələrindən fərqlənir — sərbəst birləşmədə hər söz öz leksik mənasını saxlayır («qapını bağlamaq» = qapını bağlamaq hərəkəti), frazeoloji vahiddə isə birləşmə bir leksem kimi işlənir. Söz yaradıcılığı dilə yeni sözlər qatan prosesdir; üç əsas üsul fərqləndirilir: morfoloji üsul — mövcud sözlərə sözdüzəldici şəkilçi əlavə etməklə (yazmaq → yazıçı); sintaktik üsul — söz birləşməsi və ya mürəkkəb söz yaratmaqla (dəmir+yol → dəmiryol); leksik-semantik üsul — mövcud sözün yeni məna kəsb etməsi ilə (gözəl — əvvəlcə «gözü olan», sonra «xoş görünüşlü»).
Məsələn, «ürəyi düşmək» frazeoloji vahidi «həvəsi azalmaq, ruhdan düşmək» məcazi mənasını daşıyır, hər iki sözün leksik mənasının cəmi bu mənaya gəlmir.
Əsas terminlər
| Əlamət | Frazeoloji vahid | Sərbəst söz birləşməsi |
|---|---|---|
| Üzvlərin mənası | Hər üzv öz mənasını itirir; bütöv məcazi məna yaranır | Hər söz öz leksik mənasını saxlayır |
| Sabitlik | Üzvlər yerdəyişə bilməz, sinonim sözlərlə əvəz edilə bilməz | Üzvlər kontekstə görə dəyişdirilə bilər |
| İşlənmə | Bir leksem kimi işlənir; frazeoloji lüğətə daxil olur | Kontekstdə sərbəst qurulur, lüğətdə ayrıca yer tutmur |
| Nümunə | «Başını itirmək» — çaşıb qalmaq | «Qapını bağlamaq» — qapını bağlamaq hərəkəti |
Diqqət: eyni ifadə kontekstə görə həm hərfi (sərbəst), həm məcazi (frazeoloji) işlənə bilər — «söz vermək» / «üz tutmaq» kimi.
| Üsul | Mexanizm | Nümunə |
|---|---|---|
| Morfoloji | Köküa sözdüzəldici şəkilçi artırılır | yaz- → yazıçı; sev- → sevgi; göz → gözlük |
| Sintaktik | İki (və ya daha çox) söz birləşərək mürəkkəb söz yaranır | dəmir + yol → dəmiryol; əl + üz + yuyan → əlüzyuyan; günə + baxan → günəbaxan |
| Leksik-semantik | Mövcud sözün mənası dəyişir (genişlənmə, daralma, tam dəyişmə) | «quş» → «təyyarə» mənasında; «işıq» → «TV proqramı» mənasında |
Bir söz ardıcıl iki üsulun nümunəsi ola bilər: «dəmiryol» (sintaktik) → «dəmiryolçu» (morfoloji şəkilçi artırılır).
| Frazeoloji vahid | Məcazi mənası | Hərfi yozumla səhv etmə riski |
|---|---|---|
| Başını itirmək | Çaşıb qalmaq, özünü itirmək | Yüksək — «baş» sözü fiziki obraz yaradır |
| Ürəyi düşmək | Ruhdan düşmək, həvəsi azalmaq | Yüksək — «ürək» sözü anatomik çağrışım verir |
| Dili uzun olmaq | Həddindən artıq çox danışmaq, söz daşımaq | Orta |
| Könül vermək | Aşiq olmaq, sevmək | Orta |
| Əldən düşmək | Çox yorulmaq, taqəti tükənmək | Aşağı |
Hərfi yozumla qarışdırılma riski yüksək olan frazeoloji vahidlərə xüsusilə diqqət edin.
- 1Verilmiş söz: «Dəmiryolçu»
- 2Addım 1: Sözün quruluşuna bax: Dəmiryolçu = dəmir + yol + çu. İki hissə var: «dəmiryol» (mürəkkəb kök) + «-çu» (sözdüzəldici şəkilçi).
- 3Addım 2: «Dəmiryol» necə yaranmışdır?: «Dəmir» + «yol» — iki söz birləşərək mürəkkəb söz yaranmışdır → sintaktik üsul.
- 4Addım 3: «Dəmiryol» → «Dəmiryolçu»: «Dəmiryol» əsasına «-çu» sözdüzəldici şəkilçisi artırılmışdır → morfoloji üsul.
- 5Nəticə: «Dəmiryolçu» həm sintaktik (birinci addım), həm morfoloji (ikinci addım) söz yaradıcılığının izlərini daşıyır. Bu, iki üsulun ardıcıl işlənməsinin nümunəsidir.
- 1Verilmiş ifadə: «Söz vermək» — iki müxtəlif cümlədə yoxlanır.
- 2Cümlə I: «Müəllim şagirdə söz verdi» — burada «danışmaq imkanı vermək» mənasındadır. Hər söz öz leksik mənasını saxlayır → sərbəst birləşmə.
- 3Cümlə II: «O, vaxtında gəlməyi söz verdi» — burada «vəd etmək» bütöv məcazi mənasındadır. Üzvlər ayrılıqda bu mənaya gəlmir → frazeoloji vahid.
- 4Nəticə: Eyni ifadə kontekstə görə həm frazeoloji, həm sərbəst işlənə bilər. Meyar: ifadənin mənası onun üzvlərinin hərfi mənalarının cəminə bərabər olub-olmadığıdır.
Tez-tez buraxılan səhv: sintaktik üsul ilə morfoloji üsulu qarışdırmaq. «Yazıçı» → şəkilçi ilə yaranmışdır (morfoloji); «dəmiryol» → iki söz birləşmişdir (sintaktik). Şəkilçi varsa — morfoloji; iki söz birləşibsə — sintaktik.
Frazeoloji vahidi tək söz hesab etmək səhvdir: frazeoloji vahid mütləq iki və ya daha çox sözdən ibarətdir. Tək söz frazeoloji vahid ola bilməz.
Frazeoloji vahid ilə terminoloji birləşməni qarışdırmayın. «Xlorlu su» — kimya terminidir, hər söz öz mənasını saxlayır. «Başını itirmək» — frazeoloji vahiddir, bütöv məcazi mənası var. Terminoloji birləşmə elmi sahəyə aid, frazeoloji vahid isə məcazi leksik mənaya malikdir.
Yaddaş köməkçisi: leksik-semantik üsulda söz dəyişmir — yalnız mənası dəyişir. «İşıq» sözü eyni qalır, amma «TV proqramı» kimi yeni məna alır. Şəkilçi yox, yeni söz yox — yalnız yeni məna.
Qaydalar
- 1Frazeoloji vahid iki və ya daha çox sözdən ibarət, sabit, məcazi bütöv məna daşıyan birləşmədir; ayrı-ayrı üzvlərinin leksik mənalarının cəminə bərabər deyil.
- 2Frazeoloji vahid sərbəst söz birləşməsindən fərqli olaraq bir leksem kimi işlənir, üzvləri yerini dəyişdirə bilməz, onları sinonim sözlərlə əvəz etmək olmaz.
- 3Morfoloji söz yaradıcılığı üsulunda mövcud kök və ya əsasa sözdüzəldici şəkilçi artırılır (sev-gi, yaz-ıçı, göz-lük).
- 4Sintaktik söz yaradıcılığı üsulunda iki və ya daha çox söz birləşərək mürəkkəb söz (dəmiryol, əlüzyuyan) və ya sabit terminoloji birləşmə yaradır.
- 5Leksik-semantik üsulda mövcud sözün mənası genişlənir, daralır və ya tamamilə dəyişərək yeni leksik vahid yaranır; buna mənaca söz yaradıcılığı da deyilir.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir