Nitq mədəniyyəti anlayışı və milli mədəniyyət
Nitq mədəniyyəti milli mədəniyyətin tərkib hissəsi.
Nitq mədəniyyəti — dildən düzgün, dəqiq, məqsədəuyğun və estetik cəhətdən təsirli istifadə bacarığıdır. Bu anlayış üç əsas tələbi özündə birləşdirir: nitqin düzgünlüyü (ədəbi dil normalarına əməl etmək), nitqin dəqiqliyi (fikrin aydın və konkret ifadəsi) və nitqin ifadəliliyi (dinləyiciyə təsir edə bilmək). Nitq mədəniyyəti milli mədəniyyətin ayrılmaz, üzvi tərkib hissəsidir: bir xalqın dilindən necə istifadə etməsi onun mənəvi səviyyəsini, tarixini və milli kimliyini əks etdirir. Ədəbi dil normalarına — fonetik, leksik və qrammatik normalara — əməl etmək hər bir savadlı insanın vəzifəsidir; bu normalar dilin saflığını, anlaşıqlılığını və nəsillərarası varisliyi qoruyur. Dil ilə nitq bir-birindən fərqlidir: dil cəmiyyətin ortaq sistemidir, nitq isə həmin sistemin konkret ünsiyyət aktında fərdi tətbiqidir.
Məsələn, «kitabı oxudum» cümləsini ədəbi norma ilə düzgün quran şagird nitq mədəniyyətini nümayiş etdirir, «kitabı oxumuşam» isə zaman seçiminin kontekstə uyğun olub-olmadığını yoxlamağı tələb edir.
Əsas terminlər
| Keyfiyyət | Tərif | Pozuntu nümunəsi |
|---|---|---|
| Düzgünlük | Ədəbi dil normalarına əməl etmək | Rəsmi məktubda «yey» (dialekt) işlətmək |
| Dəqiqlik | Fikri aydın və konkret ifadə etmək | Mövzuya uyğun olmayan, qeyri-dəqiq söz seçimi |
| İfadəlilik | Dinləyicidə emosional-estetik təsir oyatmaq | Normaya uyğun, lakin cansız, emosiyasız nitq |
| Məqsədəuyğunluq | Nitqi vəziyyətə və auditoriyaya uyğunlaşdırmaq | 5-ci sinif dərsliyini akademik terminlə izah etmək |
| Saflıq | Jarqon, vulqarizm və normaya yad alınmalardan azad olmaq | Nitqdə lüzumsuz alınma və jarqon sözlər |
Düzgünlük, dəqiqlik və ifadəlilik — üç əsas keyfiyyət; məqsədəuyğunluq və saflıq bunları tamamlayır.
| Norma növü | Nəyi tənzimləyir | Pozuntu nümunəsi |
|---|---|---|
| Fonetik norma (orfoepiya) | Sözlərin düzgün tələffüzünü | Vurğunu yanlış yerdə qoymaq |
| Leksik norma | Sözlərin düzgün mənada, yerli-yerində seçilməsini | Ədəbi dildə işlənməyən dialekt sözü işlətmək |
| Qrammatik norma | Sözlərin düzgün dəyişdirilməsini və cümlə quruluşunu | Fellərin uzlaşmasında qrammatik xəta |
Orfoqrafik norma qrammatikaya, orfoepik norma fonetikaya daxildir — əsas bölgü üçlüdür.
| Anlayış | Mahiyyəti | Xarakteri |
|---|---|---|
| Dil | Ünsiyyəti təmin edən ortaq simvolik sistem | İctimai (cəmiyyətin ortaq mülkü) |
| Nitq | Dilin konkret ünsiyyət aktında fərdi tətbiqi | Fərdi (hər şəxsin öz aktı) |
| Nitq fəaliyyəti | Dinləmə, danışma, oxuma, yazma proseslərinin məcmusu | Aktiv, proses xarakteri daşıyır |
Dil sistem, nitq onun tətbiqidir — ikisi eyni anlayış deyil.
- 1Vəziyyət: Natiq nitqini ədəbi normayadə uyğun qurub, fikri dəqiq çatdırıb, lakin dinləyicilərdə heç bir emosional təsir oyatmayıb.
- 2Addım 1: düzgünlüyü yoxla: Ədəbi dil normalarına əməl edilib → düzgünlük VAR.
- 3Addım 2: dəqiqliyi yoxla: Fikir aydın çatdırılıb → dəqiqlik VAR.
- 4Addım 3: ifadəliliyi yoxla: Emosional-estetik təsir oyatmayıb → ifadəlilik YOX.
- 5Nəticə: Çatışmayan keyfiyyət — «ifadəlilik». Düzgün nitq avtomatik olaraq ifadəli olmur; emosional ton, məcaz, intonasiya ayrıca tələb olunur.
- 1Vəziyyət: Şagird yazı işində qrammatik normaları gözləyib, lakin bəzi sözlər qeyri-dəqiq, mövzuya uyğun gəlmir.
- 2Addım 1: qrammatik normanı yoxla: Cümlə quruluşu düzgündür → qrammatik norma gözlənilmişdir → «düzgünlük» bu hissədə var.
- 3Addım 2: söz seçimini yoxla: Sözlər mövzuya uyğun gəlmir, qeyri-dəqiqdir → leksik norma pozulub.
- 4Nəticə: Düzgünlük var (qrammatik), lakin «dəqiqlik» çatışmır (leksik norma pozuntusu). İki keyfiyyət ayrı-ayrı qiymətləndirilir.
Tez-tez görülən səhv: «Nitq mədəniyyəti yalnız şifahi nitqə aiddir» və ya «yalnız yazılı nitqə aiddir». Əslində nitq mədəniyyəti həm şifahi, həm yazılı nitqi eyni dərəcədə əhatə edir.
Tez-tez görülən səhv: «Dil fərdi, nitq isə ictimai hadisədir» deməkdir — bu tam əksinədir. Dil ictimai (cəmiyyətin ortaq sistemi), nitq isə fərdidir (konkret şəxsin aktı).
«Ədəbi normalara riayət etmək» — bu «düzgünlük» keyfiyyətinin tərifidir, «ifadəlilik»in deyil. İfadəlilik emosional-estetik təsiri nəzərdə tutur.
Fonetik norma sözlərin tələffüzünü (orfoepiya), qrammatik norma isə yazılışı (orfoqrafiya) və cümlə quruluşunu tənzimləyir — bu ikisini qarışdırmayın. Sözün mənasına və seçiminə aid norma leksikdir.
Nitq mədəniyyəti milli mədəniyyətin ayrılmaz hissəsidir: xalqın dildən istifadə tərzi onun mənəvi səviyyəsini, tarixini və milli kimliyini əks etdirir. Buna görə dil normalarına riayət bütün vətəndaşların vəzifəsidir, yalnız ziyalıların deyil.
Qaydalar
- 1Nitq mədəniyyəti — dildən düzgün, dəqiq, məqsədəuyğun və estetik cəhətdən təsirli istifadə bacarığıdır.
- 2Nitq mədəniyyəti milli mədəniyyətin ayrılmaz tərkib hissəsidir: xalqın dil mədəniyyəti onun mənəvi səviyyəsini əks etdirir.
- 3Nitqin əsas keyfiyyətləri: düzgünlük (ədəbi norma), dəqiqlik (fikrin aydınlığı) və ifadəlilik (estetik-emosional təsir).
- 4Dil — cəmiyyətin ortaq ünsiyyət sistemidir; nitq — həmin sistemin konkret şəxs tərəfindən müəyyən ünsiyyət aktında tətbiqidir.
- 5Ədəbi dil normalarına (fonetik, leksik, qrammatik) əməl etmək dilin saflığını, anlaşıqlılığını və nəsillərarası varisliyi qoruyur.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir