Nitqin düzgünlüyü, dəqiqliyi və ifadəliliyi
Yaxşı nitqin keyfiyyətləri.
Yaxşı nitq yalnız söz ardıcıllığı deyil — o, bir sıra keyfiyyətlərin vəhdətidir. Düzgünlük nitqin ədəbi dil normalarına — fonetik, leksik, qrammatik normalara — tam uyğun olması deməkdir; danışıqdakı «gediller» əvəzinə ədəbi «gedirlər» demək fonetik-qrammatik normaya riayətdir. Dəqiqlik fikrin seçilmiş söz vasitəsilə tam və doğru şəkildə çatdırılmasıdır: sinonim sözlər arasında ən düzgün olanı seçmək (kədər/hüzn/qəm fərqi), anlam yükü yanlış olan sözü işlətməmək. İfadəlilik nitqin dinləyiciyə emosional-estetik təsir etmə gücüdür; obrazlı ifadələr, metafora, epitet, ritm bu keyfiyyəti gücləndirir. Zənginlik çox sayda müxtəlif söz, ifadə və qrammatik quruluşdan istifadə bacarığıdır; eyni sözü dönə-dönə təkrarlamaq zənginliyi pozur. Məntiqilik nitqdəki fikirlərin bir-birini ardıcıl, ziddiyyətsiz şəkildə izləməsidir. Təmizlik ədəbi dil normalarından kənar leksikanın — jarqon, vulqar söz, artıq alınmaların — nitqdə işlənməməsidir. Yerinə düşmə (uyğunluq) isə nitqin məqsəd, şərait, dinləyici auditoriyasına uyğun qurulmasıdır.
Məsələn: «O kitab oxudu» cümləsi düzgün, dəqiq, lakin ifadəsiz bir nitq nümunəsidir; «O, hər səhifəni can yandıraraq uddu» isə ifadəli nitqin nümunəsidir.
Əsas terminlər
| Keyfiyyət | Nəyə aiddir | Pozuntu nümunəsi |
|---|---|---|
| Düzgünlük | Fonetik, leksik, qrammatik normalara uyğunluq | «gediller» (ədəbi: «gedirlər») — qrammatik norma pozuntusu |
| Dəqiqlik | Fikrin sözə tam, birmənalı uyğunluğu; doğru söz seçimi | «Zərif» sözünü «xəstə» mənasında işlətmək |
| İfadəlilik | Obrazlı dil vasitələri ilə emosional-estetik təsir | «O kitab oxudu» — düzgün, lakin ifadəsiz |
| Zənginlik | Leksik-qrammatik vasitələrin müxtəlifliyi | Eyni «gözəl» sözünün dönə-dönə təkrarlanması |
| Məntiqilik | Fikirlərin ardıcıl, ziddiyyətsiz verilməsi | «Getmirəm; yenə də gedəcəyəm» — məntiqi ziddiyyət |
| Təmizlik | Normadan kənar leksikanın (jarqon, vulqar söz) işlənməməsi | Rəsmi məruzədə «cool», «trendy» sözlərinin işlənməsi |
| Yerinə düşmə | Məqsədə, şəraitə, auditoriyaya uyğunluq | Uşaqlara mürəkkəb hüquqi terminlərlə danışmaq |
Bütün 7 keyfiyyət birgə yaxşı nitqi təşkil edir; heç biri digərinin sinonimi deyil.
| Meyar | Düzgünlük | Dəqiqlik |
|---|---|---|
| Sual | Nitq normalara uyğundurmu? | Söz fikri tam çatdırırmı? |
| Əsas anlayış | Dil norması (fonetik/leksik/qrammatik) | Fikir-söz uyğunluğu; söz seçiminin dəqiqliyi |
| Pozuntu nümunəsi | «gediller» əvəzinə «gedirlər» deməmək | «Kədər», «hüzn», «qəm» sözlərindən yanlışını seçmək |
| Xüsusi əlamət | Norma standartına istinad edir | Kontekst və məna dəqiqliyinə istinad edir |
Bu iki keyfiyyət çox vaxt qarışdırılır: norma pozuntusu → düzgünlük; yanlış söz seçimi → dəqiqlik.
| Sual | Bəli isə — pozulan keyfiyyət |
|---|---|
| Nitqdə qrammatik/fonetik/leksik norma pozulubmu? | Düzgünlük |
| Söz öz mənasına uyğun işlədilməyibmi; fikir birmənalı deyilmi? | Dəqiqlik |
| Nitqdə obrazlı ifadə, metafora, epitet yoxdur; emosional təsir zəifdir? | İfadəlilik |
| Eyni söz/ifadə dönə-dönə təkrarlanıb? | Zənginlik |
| İki fikir bir-birinə ziddir; ardıcıllıq pozulub? | Məntiqilik |
| Jarqon, vulqar söz və ya artıq alınma işlədilmişdir? | Təmizlik |
| Nitq auditoriyaya, şəraitə və ya məqsədə uyğun gəlmir? | Yerinə düşmə |
Məsələ həll edərkən əvvəlcə «Hansı sual buna uyğundur?» deyə yoxlayın.
- 1Cümlə: «Uşaqlar parkda oynadılar. Uşaqlar güldülər. Uşaqlar sevincdilər.»
- 2Addım 1 — Norma yoxlaması: Cümlələr fonetik, leksik və qrammatik normalara uyğundur → düzgünlük qorunur.
- 3Addım 2 — Söz seçimi yoxlaması: Hər söz öz mənasında işlədilir, fikir sözlərə tam uyğundur → dəqiqlik qorunur.
- 4Addım 3 — Leksik müxtəliflik yoxlaması: «Uşaqlar» sözü üç cümlədə dönə-dönə təkrarlanır; sinonim əvəzliklər (onlar, bu balacalar) işlədilə bilərdi → zənginlik pozulur.
- 5Addım 4 — Emosional güc yoxlaması: Heç bir obrazlı ifadə, metafora, epitet yoxdur → ifadəlilik zəifdir (pozulmaq həddindədir).
- 6Nəticə: Parça düzgün və dəqiqdir, lakin zənginliyi pozur; ifadəliliyi də aşağıdır.
- 1Verilmiş cümlə: «Bir natiq uşaqlar qarşısında mürəkkəb hüquqi terminlərlə danışdı, heç kim anlamadı.»
- 2Addım 1 — Norma yoxlaması: Nitq qrammatik/fonetik/leksik norma baxımından düzgündür → düzgünlük qorunur.
- 3Addım 2 — Fikir-söz yoxlaması: Terminlər öz mənasında işlənir, yanlış söz seçimi yoxdur → dəqiqlik qorunur.
- 4Addım 3 — Auditoriya uyğunluğu yoxlaması: Dinləyici uşaqlar; hüquqi terminlər uşaqların anlayış səviyyəsindən yuxarıdır → auditoriyaya uyğunsuzluq var.
- 5Nəticə: Pozulan keyfiyyət — yerinə düşmə: nitq məqsəd və auditoriyaya uyğun qurulmayıb.
Tez-tez görülən səhv: eyni sözün nitqdə dönə-dönə təkrarlanmasını «düzgünlük» və ya «dəqiqlik» pozuntusu saymaq. Əslində söz təkrarı dil normasını pozmur — bu zənginlik pozuntusudur, çünki leksik-qrammatik müxtəliflik azalır.
Tez-tez görülən səhv: nitqdə jarqon işlənməsini «dəqiqlik» pozuntusu saymaq. Jarqon söz fikirlə uyğun olsa belə, ədəbi dil normalarından kənardır — bu təmizlik pozuntusudur. Dəqiqlik isə fikir-söz uyğunluğu ilə bağlıdır.
Tez-tez görülən səhv: düzgünlük ilə dəqiqliyin tərif yerlərini dəyişdirmək. Yaddaşda saxlamaq üçün: düzgünlük → norma (standart); dəqiqlik → söz seçimi (kontekst). Fonetik norma pozuntusu düzgünlük, yanlış sinonim seçimi isə dəqiqlik qüsurudur.
İfadəlilik özlüyündə qiymətli keyfiyyətdir, lakin şəraitə uyğun olmadıqda başqa keyfiyyəti də pozur. Məsələn: riyaziyyat izahatında şeir parçaları işlətmək ifadəliliyi artırır, amma yerinə düşməni pozur — hər iki keyfiyyəti birlikdə qiymətləndirin.
Yaxşı nitqin 7 keyfiyyətini xatırlamaq üçün: Düzgün Dəqiq İfadəli Zəngin Məntiqi Təmiz Yerində — hər birinin ilk hərfi fərqli olduğundan siyahını bu ardıcıllıqla əzbərləmək asandır.
Qaydalar
- 1Düzgünlük: nitq ədəbi dil normalarına (fonetik, leksik, qrammatik) tam uyğun olmalıdır.
- 2Dəqiqlik: fikir seçilmiş söz vasitəsilə dəqiq, birmənalı şəkildə çatdırılmalıdır.
- 3İfadəlilik: nitq obrazlı dil vasitələri ilə dinləyiciyə emosional-estetik təsir etməlidir.
- 4Zənginlik, məntiqilik, təmizlik: nitqdə müxtəlif leksik-qrammatik vasitələr işlədilməli, fikirlər ardıcıl və ziddiyyətsiz qurulmalı, normadan kənar leksika işlədilməməlidir.
- 5Yerinə düşmə: nitq məqsədə, şəraitə və dinləyici auditoriyasına uyğun qurulmalıdır.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir