Dil, nitq və nitq fəaliyyəti
Dil↔nitq fərqi, nitq fəaliyyətinin növləri.
Dil ictimai hadisədir: o, bir cəmiyyətin bütün üzvlərinə məxsus olan abstrakt işarələr sistemidir — insanların birgə tarixi inkişafı nəticəsində formalaşmış, fərdi iradədən asılı olmayan, məzmunca sabit qaydalar toplusudur. Nitq isə həmin sistemin fərdi şəxs tərəfindən müəyyən bir vəziyyətdə konkret şəkildə istifadəsi prosesidir: hər danışıq aktı, hər yazılı mətlə nitqin biricik bir nümunəsidir. Başqa sözlə, dil imkandır, nitq isə həmin imkanın həyata keçirilməsidir. Nitq fəaliyyəti bu iki qütbü — dilin sistematik quruluşunu və fərdi nitq aktını — birləşdirir; o dörd növü əhatə edir: danışma (şifahi ifadə), dinləmə (şifahi qavrayış), oxu (yazılı qavrayış) və yazı (yazılı ifadə). Nitq mədəniyyəti isə bu fəaliyyətin ədəbi norma çərçivəsindəki keyfiyyətidir: düzgünlük, dəqiqlik, aydınlıq, ifadəlilik və saflıq.
Məsələn: «Su axır» cümləsi dilin söz ehtiyatı və qrammatik qaydalarına əsaslanır, lakin onu konkret an, konkret şəxs tərəfindən söylənmiş kimi nəzərdən keçirdikdə bu artıq nitq aktıdır.
Əsas terminlər
| Növ | Kanal | Kateqoriya | Nümunə situasiya |
|---|---|---|---|
| Danışma | Şifahi | İfadə (produktiv) | Müəllimin mühazirə oxuması |
| Dinləmə | Şifahi | Qavrayış (reseptiv) | Tələbənin mühazirəni eşitməsi |
| Yazı | Yazılı | İfadə (produktiv) | Tələbənin diplom işi yazması |
| Oxu | Yazılı | Qavrayış (reseptiv) | Şagirdin imtahan sualını oxuması |
Şifahi fəaliyyət növləri: danışma + dinləmə. Yazılı fəaliyyət növləri: yazı + oxu.
| Meyar | Dil | Nitq |
|---|---|---|
| Xarakter | Abstrakt | Konkret |
| Mənsubiyyət | İctimai (toplumun malı) | Fərdi (şəxsin aktı) |
| Sabitlik | Nisbi sabit sistem | Hər dəfə yeni akt |
| Formalaşma | Birgə tarixi inkişaf nəticəsində | Hər ünsiyyət anında yaranır |
| Funksiya | İmkan (potensial sistem) | İmkanın realizəsi |
Əsas fərq: dil — sistem, nitq — həmin sistemin tətbiqi.
| Keyfiyyət | Nəyi nəzərdə tutur | Pozulma nümunəsi |
|---|---|---|
| Düzgünlük | Nitqin ədəbi dil normalarına uyğun olması | Qrammatik və ya orfoepik normanı pozmaq |
| Dəqiqlik | Söz seçiminin məzmuna tam uyğun olması | Yanlış söz seçimi ilə fikri bulandırmaq |
| Aydınlıq | Nitqin dinləyici tərəfindən asanlıqla anlaşılması | Artıq mürəkkəb quruluşla anlaşılmazlıq yaratmaq |
| İfadəlilik | Nitqin məcaz, epitet, intonasiya vasitələri ilə canlı olması | Quru, emosiyasız, şablon nitq |
| Saflıq | Dialektizm, jarqon, vulqarizm, lüzumsuz alınmaların kənarlaşdırılması | Jarqon və ya dialekt sözlərini ədəbi nitqdə işlətmək |
Düzgünlük — norma uyğunluğu; dəqiqlik — söz seçimi; aydınlıq — anlaşıqlılıq; ifadəlilik — canlılıq; saflıq — norma pozucu elementlərdən azad olmaq.
- 1Situasiya: «Bir şagird imtahan kağızını oxuyur, sonra cavabları yazır.»
- 2Addım 1: Şagird nə edir?: İki fərqli hərəkət var: (1) imtahan kağızını gözlə qəbul edir — bu yazılı mətni qavramaqdır; (2) cavabları kağıza yazır — bu yazılı ifadədir.
- 3Addım 2: Kanalı müəyyən et: Hər iki hərəkət yazılı kanaldadır — şifahi deyil. Beləliklə, şifahi növlər (danışma, dinləmə) istisna olunur.
- 4Addım 3: İfadə mi, qavrayış mı?: Kağızı oxumaq → qavrayış (reseptiv) → Oxu. Cavab yazmaq → ifadə (produktiv) → Yazı.
- 5Nəticə: Eyni vaxtda iki növ həyata keçirilir: «Oxu» (yazılı qavrayış) + «Yazı» (yazılı ifadə).
- 1Cümlə nümunəsi: «O, çox böyük şeylər haqqında danışdı» — mövzu müəyyən deyil, «böyük şeylər» qeyri-konkretdir.
- 2Hansı tələb pozulur?: Söz seçimi fikri tam çatdırmır: «böyük şeylər» yerinə «mühüm məsələlər» və ya «əhəmiyyətli problemlər» işlənməlidir.
- 3Nəticə: Bu «dəqiqlik» tələbinin pozulmasıdır — söz seçimi məzmuna tam uyğun gəlmir. (Qrammatik quruluş düzgün olduğundan «düzgünlük» tələbi pozulmayıb.)
Tez-tez görülən səhv: «Dil — fərdin konkret danışıq aktıdır» demək. Əslində bu nitqin tərifidir. Dil — cəmiyyətə məxsus abstrakt işarələr sistemidir; konkret danışıq aktı isə nitqdir.
Fonetika, leksika, morfologiya, sintaksis kimi dilçilik sahələrini nitq fəaliyyətinin növü saymaq yanlışdır. Nitq fəaliyyətinin növləri yalnız dördür: danışma, dinləmə, oxu, yazı.
«Oxu» şifahi qavrayış növü sayılır — bu səhvdir. Oxu yazılı qavrayış növüdür. Şifahi qavrayış növü dinləmədir.
Diqqət: nitq mədəniyyətinin «saflıq» tələbi xarici sözlərin hamısını qadağan etmir. Saflığı pozan yalnız işlənməsinə ehtiyac olmayan, ədəbi norma ilə ziddiyyət yaradan dialektizm, jarqon, vulqarizm və lüzumsuz alınmalardır.
Yaddaş köməkçisi: nitq fəaliyyətinin dörd növünü «2×2 cədvəli» ilə xatırla — Şifahi (danışma | dinləmə) × Yazılı (yazı | oxu); hər sütunda biri ifadə, biri qavrayışdır.
Qaydalar
- 1Dil — ictimai, abstrakt işarələr sistemi; nitq — dilin fərdi, konkret istifadəsi prosesidir.
- 2Nitq fəaliyyətinin dörd növü var: danışma, dinləmə, oxu, yazı.
- 3Dil imkan (potensial sistem), nitq isə həmin imkanın realizəsidir.
- 4Nitq mədəniyyəti nitqin düzgünlüyünü, dəqiqliyini, aydınlığını, ifadəliliyini və saflığını əhatə edir.
- 5Dil toplumun (cəmiyyətin) malıdır; nitq isə hər bir fərdin yaradıcı tətbiq aktıdır.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir