Ədəbi dil və onun normaları; fonetik norma
Ədəbi dil, norma anlayışı, fonetik (orfoepik) norma.
Ədəbi dil ümumxalq dilinin normalaşmış, cilalanmış, yazılı mədəniyyət və maarif vasitəsilə işlənmiş formasıdır; o, canlı danışıq dilindən, dialekt və şivələrdən fərqli olaraq hamı tərəfindən qəbul edilmiş dil qaydalarına — normalara — söykənir. Norma anlayışı dedikdə, ədəbi dilin fonetik, leksik və qrammatik səviyyələrində sabitləşmiş, düzgün hesab edilən istifadə qaydası nəzərdə tutulur. Normanın üç əsas növü vardır: fonetik (orfoepik) norma düzgün tələffüzü, leksik norma sözün yerli-yerində işlənməsini, qrammatik norma isə morfoloji və sintaktik qaydaları müəyyən edir. Fonetik norma — orfoepiya — sözlərin, onların formalarının, ayrı-ayrı səslərin necə tələffüz edilməli olduğunu göstərən qaydalar toplusudur. Bu normalara riayət etmək nitqin düzgünlüyünü, yəni ədəbi dil meyarlarına uyğunluğunu təmin edir; normanı pozmaq (məsələn, dialektizmlərdən və ya yanlış vurğudan istifadə) nitqi ədəbi dilin hüdudlarından kənara çıxarır. Normanın tarixiliyi onun zamanla dəyişə bildiyini göstərir: bu gün norma sayılan forma dünən qeyri-normativ ola bilərdi.
Məsələn, «telefon» sözündə vurğu birinci hecaya deyil, son hecaya — «tele-fón» şəklinə düşür; bunu bilmədən birinci hecaya vurğu qoymaq fonetik normanın pozulmasıdır.
Əsas terminlər
| Norma növü | Nəyə aiddir | Pozuntu nümunəsi |
|---|---|---|
| Fonetik norma (orfoepiya) | Sözlərin düzgün tələffüzü, vurğunun yeri, səslərin düzgün tələffüzü | «telefon» sözündə vurğunu birinci hecaya — «TÉ-le-fon» — qoymaq |
| Leksik norma | Sözün mənaya uyğun seçilməsi; dialektizm, jarqon işlətməmək | Ədəbi «pis» sözü yerinə dialekt sözü «yaman» işlətmək |
| Qrammatik norma | Morfoloji formalar (şəkilçilər) və sintaktik quruluş | Sözü yanlış hal şəkilçisi ilə işlətmək; xəbəri cümləin başında qoymaq |
Bu üç norma növü birlikdə nitqin düzgünlüyünü təmin edir; hər birinin pozulması ədəbi dil hüdudlarından kənara çıxmaq deməkdir.
| Söz | Düzgün tələffüz (norma) | Səhv tələffüz | Qeyd |
|---|---|---|---|
| telefon | tele-fÓN (son hecada) | TÉ-le-fon (birinci hecada) | Alınma söz; Azərbaycan norması son hecadadır |
| maşın | ma-ŞIIN (son hecada) | MÁ-şın (birinci hecada) | Son hecada vurğu — norma |
| universitet | uni-ver-si-TÉT (son hecada) | ÚNI-versitet (birinci hecada) | Çoxhecalı alınma söz; norma son hecadadır |
| müəllim | müəl-LÍM (son hecada) | MÜ-əllim (birinci hecada) | Son hecada vurğu — norma; birinci hecada vurğu rus dili modelidir |
| amma | ÁM-ma (birinci hecada) | am-MÁ (son hecada) | İstisna: bağlayıcı «amma»da vurğu birinci hecadadır |
Azərbaycan dilinin ümumi qaydası: söz vurğusu son hecaya düşür. Alınma sözlərdə bu qayda qorunur; «amma» kimi bağlayıcılarda istisnalar mövcuddur.
| Meyar | Ədəbi dil | Dialekt / Şivə | Canlı danışıq dili |
|---|---|---|---|
| Yayılma dairəsi | Bütün xalq — hamı tərəfindən qəbul edilmişdir | Müəyyən coğrafi ərazi | Geniş, lakin normalaşmamış |
| Norma əsası | Kodlaşmış fonetik, leksik, qrammatik normalar | Yerli xüsusiyyətlər; normalaşmamış | Daha az normalaşmış; qeyri-rəsmi |
| Yazılı / şifahi forma | Həm yazılı, həm şifahi | Əsasən şifahi | Əsasən şifahi |
| Nümunə söz | «pis» (ədəbi leksik norma) | «yaman» (dialektizm) | Qeyri-rəsmi kontekstdə hər ikisi işlənə bilər |
Ədəbi dil dialektdən tamamilə ayrı bir dil deyil — ikisi də ümumxalq dilinin formalarıdır; lakin ədəbi dil normalar əsasında cilalanmışdır.
- 1Nümunə 1: tələffüz: «gedirəm» sözünü tələffüzdə «ə» saitini «e» ilə əvəzləyərək «gedirem» kimi demək → Səslərin tələffüzü fonetik sahəyə aiddir → Fonetik normanın pozulmasıdır.
- 2Nümunə 2: söz seçimi: «Hava bu gün çox bərk isti idi» — «bərk» sözü burada «çox» mənasında dialekt kimi işlənmişdir → Sözün mənaya uyğun seçilməsi leksik sahəyə aiddir → Leksik normanın pozulmasıdır.
- 3Nümunə 3: yazılış: «kitab» sözünü «qitab» şəklində yazmaq → Bu, yazılış xətasıdır; orfoqrafiya normasının (fonetik normanın alt növü — yazıya tətbiqi) pozulmasıdır. Fonetik normanın özü isə tələffüzlə bağlıdır.
- 4Ümumiləşdirmə: Qaydanı tətbiq et: Tələffüz məsələsidirsə → fonetik norma; söz seçimi / dialektizmdirsə → leksik norma; sözdəyişmə / cümlə quruluşudursa → qrammatik norma.
- 1Addım 1: Sözü hecalara böl: «dördüncü» → dörd-ün-cü (3 heca)
- 2Addım 2: Ümumi qaydanı tətbiq et: Azərbaycan dilinin fonetik normasına görə söz vurğusu əksər hallarda son hecaya düşür.
- 3Addım 3: Nəticə: Düzgün tələffüz: dörd-ün-CÜ (son hecada vurğu). Natiq vurğunu ikinci hecaya — dörd-ÜN-cü — qoyursa, bu fonetik normanın pozulmasıdır.
Tələbə səhvi: Tələffüz xətasını (məsələn, «ə» saitini «a» ilə, ya «h» səsini tələffüz etməməyi) leksik normanın pozulması saymaq yanlışdır. Səsin tələffüzü fonetik sahəyə aiddir → bu fonetik normanın pozulmasıdır, leksik normanın deyil.
Tələbə səhvi: Birinci hecada vurğu qoymaq — məsələn, «MÁ-şın», «MÜ-əllim», «ÚNI-versitet» — Azərbaycan ədəbi tələffüz normasına uyğun deyildir. Bu, rus dilinin vurğu modelinin təsiridir; ədəbi norma son hecadadır.
Diqqət: Orfoepiya və orfoqrafiyanı qarışdırmayın. Orfoepiya — sözün düzgün TƏLƏFFÜZ edilməsi (şifahi nitq). Orfoqrafiya — sözün düzgün YAZILMASI (yazılı nitq). «Kitab»ı «qitab» yazmaq orfoqrafiya səhvidir; «kitab» sözünü birinci hecada vurğu ilə tələffüz etmək isə orfoepiya (fonetik norma) pozuntusudur.
Yaddaş köməkçisi: Norma = ümumi, məcburi qayda; fərdi seçim deyil. «Normanın tarixiliyi» prinsipini xatırlamaq üçün: normalar heç vaxt donmuş deyil — bu gün norma sayılan forma sabah dəyişə bilər, keçmişdə fərqli idi. Lakin hər hansı bir dövrdə norma hamı üçün eyni dərəcədə məcburidir.
Qaydalar
- 1Ədəbi dil ümumxalq dilinin normalaşmış formasıdır; dialekt, şivə və canlı danışıq dilindən hamı tərəfindən qəbul edilmiş qaydalar (normalar) əsasında fərqlənir.
- 2Norma — ədəbi dilin fonetik, leksik və qrammatik səviyyələrindəki sabitləşmiş düzgün istifadə qaydalarıdır; normanın pozulması nitqi ədəbi dilin hüdudlarından kənara çıxarır.
- 3Fonetik norma (orfoepiya) sözlərin və onların formalarının düzgün tələffüz edilməsi qaydalarını müəyyən edir; bura vurğunun düzgün yeri də daxildir.
- 4Azərbaycan dilinin ədəbi tələffüzündə söz vurğusu əksər hallarda sözün son hecasına düşür; alınma sözlərdə vurğunun yeri fərqli ola bilər, buna diqqət etmək lazımdır.
- 5Normanın tarixiliyi o deməkdir ki, normalar zamanla dəyişə bilər; bu gün qəbul edilmiş forma keçmişdə fərqli ola bilərdi, gələcəkdə isə dəyişə bilər.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir