İrsi dəyişkənlik: mutasiya və kombinativ

İrsi dəyişkənlik genotipin dəyişməsi nəticəsində yaranır və nəsildən-nəslə ötürülür. Onun əsas formaları mutasiya dəyişkənliyi, kombinativ dəyişkənlik və korelyativ dəyişkənlikdir. Mutasiya — DNT-nin nukleotid ardıcıllığında, xromosomun quruluşunda və ya xromosom sayında baş verən kəskin, təsadüfi, nöqtəvi və ya geniş miqyaslı dəyişmələrdir. Gen mutasiyaları nukleotid ardıcıllığını dəyişir; xromosom mutasiyaları xromosomun quruluşunu (çoxalma, itirilmə, inversiya, translokasiya) pozur; genom mutasiyaları isə xromosom sayını dəyişdirir — bunların arasında poliploidiya (xromosom dəstinin artması) əkinçilikdə tez-tez istifadə edilir. Mutagenlər fiziki (ionlaşdırıcı şüalar), kimyəvi (kolxisin, benzol) və bioloji (onkogen viruslar) ola bilər. Kombinativ dəyişkənlik cinsi çoxalmada baş verir: meyozda krossinqover, homoloji xromosomların təsadüfi ayrılması və qametlərin təsadüfi birləşməsi sayəsində valideyn genləri yeni kombinasiyalar yaradır — yeni gen yaranmır, mövcud genlər yeni cür düzülür. Korelyativ (əlaqəli) dəyişkənlik o deməkdir ki, bir əlamətin dəyişməsi digər əlamətləri də dəyişir.