Alkanlar: homoloji sıra, formul və fəza quruluşu
CₙH₂ₙ₊₂, sp³ hibridləşmə, homoloji sıra.
Alkanlar (parafinlər) yalnız karbon–karbon və karbon–hidrogen tək (σ) rabitələrindən ibarət doymuş karbohidrogenlərdir; ümumi formul CₙH₂ₙ₊₂ (n ≥ 1). Hər karbon atomu sp³ vəziyyətdə hibridləşir: dörd ekvivalent hibrid orbital tetraedrik yönümlə yerləşir, rabitə bucağı ≈109°28′ olur. Buna görə uzun zəncirli alkanların skeleti dairəvi deyil, ziqzaq (W-şəkilli) formadadır. Homoloji sıranın ilk üzvü metan CH₄-dür; sonrakı üzvlər hər dəfə bir –CH₂– qrupu (homoloji fərq) artırmaqla alınır: etan C₂H₆, propan C₃H₈, butan C₄H₁₀, pentan C₅H₁₂ və s. Formuladan istifadə edərək istənilən alkan üçün atom sayını hesablamaq olar. Ümumi yayılan səhv — alkanı alkenlə (CₙH₂ₙ) qarışdırmaqdır; alken doymamış, sp² hibridli olur.
Məsələn: C₅H₁₂ alkanı pentan adlanır, n = 5 olduğundan hidrogen sayı 2×5+2 = 12-dir — bu ümumi formul ilə tam uyğun gəlir.
Qaydalar
- 1Alkanların ümumi formulu CₙH₂ₙ₊₂-dir (n ≥ 1); yalnız tək σ-rabitələr mövcuddur.
- 2Hər karbon sp³ hibridləşmədədir; rabitə bucağı ≈109°28′, quruluş tetraedrikdir.
- 3Homoloji sırada ardıcıl üzvlər arasındakı fərq bir –CH₂– qrupudur (homoloji fərq = 14 a.k.v.).
- 4Alkanların adları: metan, etan, propan, butan, pentan, heksan, heptan, oktan, nonan, dekan (n = 1–10).
- 5Alkanı alkendən (CₙH₂ₙ) fərqləndirmək üçün: alkanda hidrogen sayı 2n+2 = H-lərin sayı tənliyi ilə yoxlanılır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir