Alkanların izomerliyi və adlandırılması
Karbon-skelet izomerliyi və IUPAC nomenklaturası.
İzomerlər eyni molekulyar formullu, lakin atomların müxtəlif birləşmə ardıcıllığına malik maddələrdir. Alkanlarda yalnız karbon-skelet izomerliyi mümkündür: zəncirin quruluşu (düz və ya şaxəli) dəyişir, lakin ikiqat və ya üçqat rabitə, həndəsi fərq yoxdur. İzomerlik C₄H₁₀-dan başlayır: n-butan (düz zəncir) və 2-metilpropan (izobutan) — iki izomer. C₅H₁₂-nin üç, C₆H₁₄-ün beş izomeri var. IUPAC adlandırma dörd addımla aparılır: (1) ən uzun karbon zənciri seçilir — bu ana zəncirdir, uyğun alkanın adını verir (propan, butan, pentan…); (2) ana zəncirə bağlı radikallar müəyyənləşdirilir (CH₃– metil, C₂H₅– etil); (3) zəncir radikala ən yaxın ucdan nömrələnir ki, radikal ən kiçik lokantu alsın; (4) radikal adı ön şəkilçi kimi (lokant + tire + radikal + ana ad) birləşdirilir.
Məsələn: CH₃–CH(CH₃)–CH₂–CH₃ birləşməsinin ən uzun zənciri 4 karbon (butan); 2-ci karbonda metil radikaldır; ad: 2-metilbutan.
Qaydalar
- 1Alkanlarda yalnız karbon-skelet izomerliyi olur; həndəsi (cis-trans) izomerlik alkanlar üçün mövcud deyil.
- 2İzomerlik C₄H₁₀-dan başlayır: butan 2 izomere, pentan 3 izomere, heksan 5 izomere malikdir.
- 3IUPAC adlandırmada ən uzun karbon zənciri (ana zəncir) müəyyənləşdirilir və uyğun alkanın adı götürülür.
- 4Zəncir radikala ən yaxın ucdan nömrələnir ki, əvəzedici ən kiçik lokantu (nömrəni) alsın.
- 5Radikal adı lokantu ilə birlikdə ana adın önünə yazılır: lokant + tire + radikal adı + ana zəncir adı (məs., 2-metilbutan).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir