Alkanların alınması və kimyəvi xassələri
Alınma üsulları, əvəzetmə və yanma reaksiyaları.
Alkanlar — CₙH₂ₙ₊₂ ümumi formullu doymuş karbohidrogenlərdir; bütün karbon-karbon bağları tək (σ) bağdır, ona görə də bu birləşmələr kimyəvi cəhətdən az fəaldır. Sənayedə alkanların əsas mənbəyi təbii qaz (əsasən metan, CH₄) və xam neftdir; neftdən krekinq (yüksək temperaturda uzun zəncirli alkanların qısa zəncirli alkanlara və alkenlərə parçalanması) yolu ilə ayrı-ayrı fraksiyalar alınır. Laboratoriyada iki mühüm üsul tətbiq edilir: (1) Vürts reaksiyası — iki mol alkilhalogenid natrium metalı ilə reaksiyaya girir: 2CH₃Cl + 2Na → C₂H₆ + 2NaCl; (2) karbon turşusu duzlarının qələvi ilə qızdırılması (de-karboksilləşmə): CH₃COONa + NaOH →(t) CH₄ + Na₂CO₃. Kimyəvi xassələrdə alkanlar halogenləşmə reaksiyasına yalnız işıq şəraitində (radikal mexanizmlə) girirlər: CH₄ + Cl₂ →(işıq) CH₃Cl + HCl. Birləşmə reaksiyası alkanlar üçün xarakterik deyil — bu, alkenlər üçün tipikdir; ümumi səhv məhz alkanları alkenlərə aid reaksiyalarla qarışdırmaqdır.
Məsələn, etanın tam yanma reaksiyası: 2C₂H₆ + 7O₂ → 4CO₂ + 6H₂O.
Qaydalar
- 1Alkanlar doymuşdur (CₙH₂ₙ₊₂): yalnız σ-bağları var, buna görə birləşmə reaksiyası vermirlər — əvəzetmə reaksiyaları xarakterikdir.
- 2Halogenləşmə (əvəzetmə) yalnız işıq şəraitində radikal mexanizmlə gedir: CH₄ + Cl₂ →(işıq) CH₃Cl + HCl.
- 3Vürts reaksiyası: 2R–X + 2Na → R–R + 2NaX (eyni alkilhalogeniddən bir üst homolog alkan alınır).
- 4Krekinq yüksək temperaturda uzun zəncirli alkanları parçalayır: alkanlar + alkenlər qarışığı alınır.
- 5Tam yanmada: CₙH₂ₙ₊₂ + (3n+1)/2 · O₂ → n·CO₂ + (n+1)·H₂O; C₁–C₄ qaz, C₅–C₁₇ maye, C₁₈+ bərk haldadır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir