Alkenlər: homoloji sıra, izomerlik və adlandırma
CₙH₂ₙ, sp², C=C, cis-trans izomerlik.
Alkenlər (olefinlər) — molekulunda bir ikiqat karbon-karbon rabitəsi (C=C) olan doymamış karbohidrogenlərdir. Ümumi formulları CₙH₂ₙ-dir (n ≥ 2). İkiqat rabitə bir σ-rabitə (güclü, fırlanmaya icazə verir) və bir π-rabitədən (zəif, elektron buludu müstəvinin üstündə və altında yerləşir) ibarətdir. İkiqat rabitədəki karbon atomları sp² hibridləşmədədir: üç hibrid orbital müstəvidə 120° bucaq altında yerləşir, qalan bir p-orbital π-rabitəni əmələ gətirir. Bu quruluş alkenin müstəvi (düz) olmasını şərtləndirir. π-rabitə ətrafında sərbəst fırlanma mümkün olmadığından, müəyyən şərtlər daxilində həndəsi (cis-trans) izomerlik yaranır: eyni qrup C=C-nin bir tərəfindədirsə — cis, əks tərəflərdədirsə — trans. Homoloji sıra: eten (C₂H₄), propen (C₃H₆), but-1-en (C₄H₈), but-2-en (C₄H₈) ... İUPAC adlandırmada sonluq -en, ikiqat rabitənin mövqeyi ən kiçik nömrə ilə göstərilir.
Məsələn, CH₂=CH–CH₂–CH₃ molekulu but-1-en adlanır, çünki ikiqat rabitə 1-ci karbondan başlayır.
Qaydalar
- 1Alkenlərin ümumi formulu CₙH₂ₙ-dir (n ≥ 2); birinci nümayəndə eten C₂H₄-dür.
- 2İkiqat rabitə bir σ + bir π rabitədən ibarətdir; ikiqat rabitədəki C atomları sp² hibridləşmədədir, bucaq ≈ 120°.
- 3π-rabitə ətrafında sərbəst fırlanma mümkün olmadığından alkenlərdə həndəsi (cis-trans) izomerlik yaranır.
- 4İUPAC adlandırmasında ən uzun zəncir seçilir, ikiqat rabitəyə ən yaxın uçdan nömrələnir, sonluq -en əlavə edilir.
- 5Alkenlərdə karbon-skelet izomerliyi, ikiqat rabitənin vəziyyəti izomerliyi və həndəsi (cis-trans) izomerlik mümkündür.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir