Alkenlərin alınması və kimyəvi xassələri
Birləşmə, Markovnikov qaydası, polimerləşmə.
Alkenlər CₙH₂ₙ ümumi formuluna malik, C=C ikiqat rabitəsi olan doymamış karbohidrogenlərdir. Onları üç əsas üsulla alırlar: alkanların dehidrogenləşməsi (C₂H₆ →(kat, t) C₂H₄ + H₂), spirtlərin dehidratasiyası (C₂H₅OH →(H₂SO₄, 170°C) C₂H₄ + H₂O) və halogenalkanların dehidrohalogenləşməsi (C₂H₅Cl + KOH →(spirtdə) C₂H₄ + KCl + H₂O). Kimyəvi xassələri baxımından alkenlər çox fəaldır: C=C-dəki π rabitəsi asanlıqla açılaraq birləşmə reaksiyaları verir. Hidrogenləşmə zamanı (Ni, Pt katalizatoru ilə) alkan alınır; halogenləşmə zamanı Br₂ məhlulu rəngsizləşir — bu, alkenin keyfiyyət reaksiyasıdır. Asimmetrik alkenlərə HX (HCl, HBr) birləşərkən Markovnikov qaydası tətbiq olunur: hidrogen atomu daha çox hidrogen daşıyan (az alkilləşmiş) karbon atomuna, halogen isə az hidrogen daşıyan (daha çox alkilləşmiş) karbon atomuna birləşir. Hidratasiya zamanı (H₂SO₄, t) alken su ilə birləşərək spirt verir. Polimerləşmə reaksiyasında çoxlu CH₂=CH₂ molekulları bir-birinə birləşərək polietilen (–CH₂–CH₂–)ₙ əmələ gətirir. KMnO₄ məhlulu da alkenin keyfiyyət reaksiyasında rəngsizləşir.
Məsələn, propenə HBr birləşdikdə Markovnikov qaydasına görə 2-bromopropan (CH₃–CHBr–CH₃) alınır, 1-bromopropan (CH₃–CH₂–CH₂Br) deyil.
Qaydalar
- 1Alkenlər CₙH₂ₙ ümumi formuluna malikdir; C=C ikiqat rabitəsi var (bir σ + bir π rabitə).
- 2Spirtlərin dehidratasiyası: C₂H₅OH →(H₂SO₄, 170°C) C₂H₄ + H₂O — alken alınmasının əsas laboratoriya üsulu.
- 3Br₂ məhlulu və KMnO₄ məhlulunun rəngsizləşməsi alkenin keyfiyyət reaksiyalarıdır.
- 4Markovnikov qaydası: HX birləşərkən H atomu daha çox hidrogen daşıyan karbona, X isə az hidrogen daşıyan karbona birləşir.
- 5Polimerləşmə: n CH₂=CH₂ →(kat, t, p) (–CH₂–CH₂–)ₙ — polietilen əmələ gəlir; bu, sənayedə əhəmiyyətli reaksiyadır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir