Alkinlər: quruluş, izomerlik və adlandırma
CₙH₂ₙ₋₂, sp, C≡C, xətti quruluş.
Alkinlər — molekullarında bir üçqat karbon-karbon rabitəsi (C≡C) olan doymamış karbohidrogenlərdir. Ümumi formul CₙH₂ₙ₋₂ (n ≥ 2) olub alkanlardan iki hidrogen atomunun az olduğunu göstərir. Üçqat rabitə bir σ (sigma) və iki π (pi) rabitədən ibarətdir; buna görə rabitə enerji alkanlar və alkenlərdən böyük, uzunluğu (0,120 nm) isə kiçikdir. Üçqat rabitə iştirak edən hər iki karbon atomunun hibridləşməsi sp tiplidir: hər karbon bir s və bir p orbitalının hibridi olan iki sp-orbital əmələ gətirir. Bu hibridləşmə rabitə bucağını 180°-yə bərabər edir, nəticədə alkin molekulu XƏTTİ (düzxətli) quruluşa malikdir. Beləliklə, alkinlərdə cis-trans (həndəsi) izomerlik mümkün deyil — bu, alkenlər üçün xarakterikdir. İzomerlik növləri: karbon skeletinin izomeri və üçqat rabitənin vəziyyəti izomeri. IUPAC adlandırmada ana zəncirə ən uzun karbon zənciri seçilir, üçqat rabitənin vəziyyəti ən kiçik rəqəmlə göstərilir və şəkilçi «-in» artırılır.
Məsələn: C₄H₆ üçün iki vəziyyət izomeri var — but-1-in (CH≡C–CH₂–CH₃) və but-2-in (CH₃–C≡C–CH₃).
Qaydalar
- 1Alkinlərin ümumi formulu CₙH₂ₙ₋₂ olub, n ≥ 2; ilk üzv C₂H₂ — asetilen (etin).
- 2Üçqat rabitə bir σ və iki π rabitədən ibarətdir; C≡C rabitəsindəki hər iki karbon sp hibridləşməsindədir.
- 3sp hibridləşmə sayəsində rabitə bucağı 180° olur — molekul xətti (düzxətli) quruluşa malikdir.
- 4Alkinlərdə karbon skeleti izomeri və üçqat rabitənin vəziyyəti izomeri mümkündür; CİS-TRANS izomerlik YOXDUR.
- 5IUPAC adlandırmada şəkilçi «-in» işlədilir; üçqat rabitənin mövqeyi mümkün qədər kiçik rəqəmlə göstərilir (məs. but-1-in, but-2-in).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir