[K] və [Q] samitlərinin əvəzlənməsi
Söz sonunda k→y, q→ğ əvəzlənməsi.
Azərbaycan dilində [k] və [q] samitləri söz sonunda durduqda sabit qalır: «çörək», «papaq», «bayraq». Lakin bu sözlər saitlə başlayan şəkilçi qəbul etdikdə — məsələn, müəyyənlik bildirən -ı/-i/-u/-ü şəkilçisi, yiyəlik hal şəkilçisi -ın/-in/-un/-ün və ya digər saitlə başlayan şəkilçilər qoşulduqda — söz sonundakı [k] səsi [y]-ə, [q] səsi isə [ğ]-a çevrilir. Bu fonetik hadisə samit əvəzlənməsi adlanır. Qayda sadədir: sözün yazılışı söz sonunda k və ya q ilə verilir, lakin üstünə saitlə başlayan şəkilçi artırılarkən yazıda da bu dəyişiklik əks olunur — yəni yalnız tələffüzdə deyil, həm də yazıda «k→y», «q→ğ» şəklində yazılır. Bu qayda Azərbaycan dilinin orfoqrafiya normalarının mühüm bir hissəsidir.
Məsələn: «çörək» sözünə -i şəkilçisi qoşulduqda «çörəyi» yazılır (k→y), «papaq» sözünə -ı şəkilçisi qoşulduqda isə «papağı» yazılır (q→ğ).
Qaydalar
- 1Söz sonundakı [k] samiti saitlə başlayan şəkilçi qəbul etdikdə [y]-ə çevrilir: çörək → çörəyi, ürək → ürəyi.
- 2Söz sonundakı [q] samiti saitlə başlayan şəkilçi qəbul etdikdə [ğ]-a çevrilir: papaq → papağı, bayraq → bayrağı.
- 3Bu əvəzlənmə yalnız saitlə başlayan şəkilçilərdə baş verir; samitlə başlayan şəkilçilərdə k və q dəyişməz qalır: çörəklər, bayraqlar.
- 4Əvəzlənmə tələffüzdə deyil, yazıda da əks olunur — orfoqrafiya qaydası olaraq k→y, q→ğ yazılır.
- 5Bu qayda -ı/-i/-u/-ü (müəyyənlik), -ın/-in/-un/-ün (yiyəlik), -a/-ə (yönlük) kimi saitlə başlayan şəkilçilərin hamısına şamil edilir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir