Qoşa samitlə bitən təkhecalı sözlər
Haqq, sirr, hiss, fənn tipli sözlərin yazılışı.
Azərbaycan dilində bəzi təkhecalı sözlər sonda qoşa samitlə yazılır. Bu sözlər adətən ərəb mənşəli olub dilimizdə geniş işlənir: haqq, sirr, hiss, fənn, hədd, küll, sədd, xətt, zənn — bunların hamısı sonda iki eyni samitə malikdir. Yalın halda bu sözlərdə qoşa samit mütləq qorunmalıdır, çünki qoşa samit sözün düzgün mənasını göstərir: «hak» ilə «haqq» (düzgünlük, pay) fərqli məna daşıyır. Bu sözlərə SAİTLƏ başlayan şəkilçi artırıldıqda qoşa samitin hər iki hərfi tam saxlanır: haqq → haqqım, haqqında; sirr → sirri; hiss → hissim; fənn → fənni; xətt → xətti. Lakin SAMİTLƏ başlayan şəkilçi (məsələn, -lar/-lər, -dan/-dən, -sız/-siz) artırıldıqda qoşa samitlərdən biri düşür: fənn → fənlər, sirr → sirlər, xətt → xətdən, haqq → haqsız. İSTİSNA: «hiss» və «küll» sözləri. «Hiss» sözünə -lər artırıldıqda qoşa samit saxlanır (hisslər), yalnız -siz artırıldıqda bir «s» düşür (hissiz); «küll» sözündə isə qoşa «ll» həmişə saxlanır. Beləliklə, şəkilçinin sait və ya samitlə başlamasına diqqət etmək lazımdır.
Məsələn, «Bu onun haqqıdır» cümləsindəki «haqqı» sözü saitlə başlayan şəkilçi aldığı üçün sonda iki «q» hərfiylə yazılır, çünki əsas söz «haqq» qoşa samitlidir.
Qaydalar
- 1Ərəb mənşəli bəzi təkhecalı sözlər (haqq, sirr, hiss, fənn, hədd, küll, xətt, zənn) yalın halda sonda qoşa samitlə yazılır.
- 2Bu sözlərə saitlə başlayan şəkilçi qoşulduqda qoşa samitin hər iki hərfi saxlanır: haqq → haqqım, sirr → sirri, fənn → fənni.
- 3Bu sözlərə samitlə başlayan şəkilçi qoşulduqda qoşa samitlərdən biri düşür: fənn → fənlər, sirr → sirlər, xətt → xətdən, haqq → haqsız.
- 4İstisna: «hiss» və «küll» sözləridir — «hiss» + -lər = hisslər, «küll» həmişə qoşa «ll» ilə yazılır; «hiss» yalnız -siz şəkilçisi ilə bir «s» itirir (hissiz).
- 5Qoşa samitli sözü səbəbsiz tək samitlə yazmaq səhvdir: yalın halda «hak», «sir», «his» — bunlar yanlış yazılışdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir