az5-2.2· Fəsil 2: Sözün tərkibi· ~13 dəq

Leksik və qrammatik şəkilçilər

Sözdüzəldici və sözdəyişdirici şəkilçilər.

Azərbaycan dilində şəkilçilər iki böyük qrupa bölünür: leksik şəkilçilər və qrammatik şəkilçilər. Leksik şəkilçilər — sözdüzəldici şəkilçilərdir: onlar kökə artırıldıqda yeni bir söz əmələ gətirir, yəni sözün leksik mənasını dəyişdirir.

📌Nümunə

Məsələn, «bağ» sözünə -ban şəkilçisi artırıldıqda «bağban» — tamam başqa mənalı yeni bir söz yaranır. Ən çox işlənən sözdüzəldici şəkilçilər: -çı/-çi (sənətkar, peşə: dəmirçi, balıqçı); -lıq/-lik (xüsusiyyət, yer, iş: dostluq, bağçılıq); -lı/-li (əlamət, xassə bildirir: şəhərli, dadlı); -sız/-siz (yoxluq bildirir: susuz, məzəsiz). Qrammatik şəkilçilər isə sözdəyişdirici şəkilçilərdir: onlar sözün leksik mənasını dəyişdirmir, yalnız sözün cümlədəki qrammatik vəzifəsini, formasını dəyişdirir. Bunlara hal şəkilçiləri (-ın/-in, -a/-ə, -ı/-i, -da/-də, -dan/-dən), mənsubiyyət şəkilçiləri (-ım/-im, -ın/-in, -ı/-i) və kəmiyyət şəkilçisi (-lar/-lər) aiddir. Həmin söz özü yenə «bağ» olaraq qalır, sadəcə forması dəyişir: bağlar, bağın, bağa. Məsələn: «kitabçı» sözündəki -çı leksik şəkilçidir (yeni söz yaratdı), «kitablar» sözündəki -lar isə qrammatik şəkilçidir (yalnız formanı dəyişdi).

Qaydalar

  1. 1Leksik (sözdüzəldici) şəkilçilər kökə artırılıb yeni söz yaradır və sözün leksik mənasını dəyişdirir: bağ → bağban, dəmir → dəmirçi.
  2. 2Qrammatik (sözdəyişdirici) şəkilçilər sözün leksik mənasını deyil, yalnız qrammatik formasını (hal, mənsubiyyət, kəmiyyət) dəyişdirir: bağ → bağlar, bağa, bağın.
  3. 3Ən çox işlənən leksik şəkilçilər: -çı/-çi (peşə), -lıq/-lik (xüsusiyyət/yer), -lı/-li (əlamət), -sız/-siz (yoxluq).
  4. 4Hal şəkilçiləri (-ın/-in, -a/-ə, -ı/-i, -da/-də, -dan/-dən), mənsubiyyət şəkilçiləri (-ım/-im, -ın/-in) və kəmiyyət şəkilçisi (-lar/-lər) qrammatik şəkilçilərdir.
  5. 5Şəkilçinin növünü müəyyən etmək üçün soruşun: kök sözdən yeni söz yarandımı (leksik) yoxsa eyni söz sadəcə forma dəyişdirdimi (qrammatik)?

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir