Leksik və qrammatik şəkilçilərin növləri
Sözdüzəldici və sözdəyişdirici şəkilçilər.
Azərbaycan dilində şəkilçilər iki böyük qrupa bölünür: leksik şəkilçilər və qrammatik şəkilçilər. Leksik şəkilçilər — sözdüzəldici şəkilçilərdir: onlar kökə artırıldıqda yeni bir söz əmələ gətirir, yəni sözün leksik mənasını dəyişdirir.
Məsələn, «bağ» sözünə -ban şəkilçisi artırıldıqda «bağban» — tamam başqa mənalı yeni bir söz yaranır. Ən çox işlənən sözdüzəldici şəkilçilər: -çı/-çi (sənətkar, peşə: dəmirçi, balıqçı); -lıq/-lik (xüsusiyyət, yer, iş: dostluq, bağçılıq); -lı/-li (əlamət, xassə bildirir: şəhərli, dadlı); -sız/-siz (yoxluq bildirir: susuz, məzəsiz). Qrammatik şəkilçilər isə sözdəyişdirici şəkilçilərdir: onlar sözün leksik mənasını dəyişdirmir, yalnız sözün cümlədəki qrammatik vəzifəsini, formasını dəyişdirir. Bunlara hal şəkilçiləri (-ın/-in, -a/-ə, -ı/-i, -da/-də, -dan/-dən), mənsubiyyət şəkilçiləri (-ım/-im, -ın/-in, -ı/-i) və kəmiyyət şəkilçisi (-lar/-lər) aiddir. Həmin söz özü yenə «bağ» olaraq qalır, sadəcə forması dəyişir: bağlar, bağın, bağa. Məsələn: «kitabçı» sözündəki -çı leksik şəkilçidir (yeni söz yaratdı), «kitablar» sözündəki -lar isə qrammatik şəkilçidir (yalnız formanı dəyişdi).
Əsas terminlər
| Şəkilçi | Bildirdiyi məna | Nümunə |
|---|---|---|
| -çı/-çi | Peşə, sənət | dəmir → dəmirçi, balıq → balıqçı |
| -lıq/-lik | Xüsusiyyət, yer, vəziyyət | kasıb → kasıblıq, bağça → bağçılıq |
| -lı/-li | Əlamət, xassə | şəhər → şəhərli, dad → dadlı |
| -sız/-siz | Yoxluq (olmama) | su → susuz, ümid → ümidsiz |
Bu dörd şəkilçi yeni mənalı söz yaratdığından leksik (sözdüzəldici) şəkilçilər sayılır.
| Növ | Şəkilçilər | Nümunə |
|---|---|---|
| Kəmiyyət şəkilçisi | -lar / -lər | bağ → bağlar, kitab → kitablar |
| Hal şəkilçiləri | -ın/-in, -a/-ə, -ı/-i, -da/-də, -dan/-dən | bağ → bağın, bağa, bağı, bağda, bağdan |
| Mənsubiyyət şəkilçiləri | -ım/-im, -ın/-in, -ı/-i, -ımız/-imiz | ev → evim, evin, evi, evimiz |
Qrammatik şəkilçilər sözün leksik mənasını dəyişdirmir — söz eyni söz olaraq qalır, yalnız forması dəyişir.
| Xüsusiyyət | Leksik şəkilçi | Qrammatik şəkilçi |
|---|---|---|
| Digər adı | Sözdüzəldici | Sözdəyişdirici |
| Yeni söz yaradırmı? | Bəli | Xeyr |
| Mənası dəyişirmi? | Bəli (tamam yeni məna) | Xeyr (eyni məna qalır) |
| Nümunə | balıq → balıqçı | balıq → balıqlar |
| Hansı şəkilçilər aiddir? | -çı/-çi, -lıq/-lik, -lı/-li, -sız/-siz | -lar/-lər, hal şəkilçiləri, mənsubiyyət şəkilçiləri |
Şəkilçinin növünü müəyyən etmək üçün özünüzə soruşun: bu şəkilçi yeni söz yaratdımı?
- 1Addım 1: Kökü tap: iş — bu, sözün kökü (lüğət forması).
- 2Addım 2: Leksik şəkilçini müəyyən et: -çi: «iş»dən «işçi» — tamam yeni mənalı söz yaranır (sənət bildirən isim). Bu, leksik şəkilçidir.
- 3Addım 3: Qrammatik şəkilçiləri müəyyən et: -lər: «işçilər» — kəmiyyət şəkilçisi (qrammatik). -dən: «işçilərdən» — hal şəkilçisi, çıxışlıq hal (qrammatik).
- 4Nəticə: iş (kök) + -çi (leksik) + -lər (qrammatik) + -dən (qrammatik) → işçilərdən. Sözün ardıcıllığı: leksik şəkilçi həmişə birinci, qrammatik şəkilçilər ondan sonra gəlir.
- 1Addım 1: Kökü tap: məktəb — sözün kökü.
- 2Addım 2: Leksik şəkilçini müəyyən et: -li: «məktəb»dən «məktəbli» — əlamət bildirən yeni söz yaranır. Bu, leksik şəkilçidir.
- 3Addım 3: Qrammatik şəkilçiləri müəyyən et: -lər: «məktəblilər» — kəmiyyət şəkilçisi (qrammatik). -in: «məktəblilərin» — yiyəlik hal şəkilçisi (qrammatik).
- 4Nəticə: məktəb (kök) + -li (leksik) + -lər (qrammatik) + -in (qrammatik) → məktəblilərin. Cəmi 3 şəkilçi: 1 leksik + 2 qrammatik.
Şəkilçinin növünü müəyyən etmək üçün sadə sual verin: bu şəkilçi kökdən yeni, başqa mənalı söz yaratdımı? «Bəli» cavabı — leksik şəkilçidir. «Xeyr, söz eyni qaldı, yalnız forması dəyişdi» cavabı — qrammatik şəkilçidir.
Şəkilçilərin ardıcıllığını unutmayın: leksik şəkilçi həmişə kökdən dərhal sonra gəlir, qrammatik şəkilçilər isə ondan sonra sıralanır. Məsələn: taxıl + -çı (leksik) + -lar (qrammatik) + -ımız (qrammatik) + -a (qrammatik) → taxılçılarımıza. Leksik şəkilçini kəmiyyət şəkilçisindən sonra yazmaq olmaz.
Tez-tez edilən səhv: -lar/-lər kəmiyyət şəkilçisini leksik şəkilçi saymaq. «Kitablar» sözündə -lar yeni söz yaratmır — «kitab» yenə «kitab»dır, sadəcə çoxluq formasına girmişdir. Buna görə -lar/-lər həmişə qrammatik şəkilçidir.
Tez-tez edilən səhv: bir sözdə bir neçə şəkilçi olduqda onları birləşdirərək tək şəkilçi kimi göstərmək. Məsələn, «-dakı»nı bir şəkilçi kimi yazmaq olmaz — bu, -da (hal şəkilçisi) + -kı (aid olma şəkilçisi) kimi iki müstəqil şəkilçidir.
Qaydalar
- 1Leksik (sözdüzəldici) şəkilçilər kökə artırılıb yeni söz yaradır və sözün leksik mənasını dəyişdirir: bağ → bağban, dəmir → dəmirçi.
- 2Qrammatik (sözdəyişdirici) şəkilçilər sözün leksik mənasını deyil, yalnız qrammatik formasını (hal, mənsubiyyət, kəmiyyət) dəyişdirir: bağ → bağlar, bağa, bağın.
- 3Ən çox işlənən leksik şəkilçilər: -çı/-çi (peşə), -lıq/-lik (xüsusiyyət/yer), -lı/-li (əlamət), -sız/-siz (yoxluq).
- 4Hal şəkilçiləri (-ın/-in, -a/-ə, -ı/-i, -da/-də, -dan/-dən), mənsubiyyət şəkilçiləri (-ım/-im, -ın/-in) və kəmiyyət şəkilçisi (-lar/-lər) qrammatik şəkilçilərdir.
- 5Şəkilçinin növünü müəyyən etmək üçün soruşun: kök sözdən yeni söz yarandımı (leksik) yoxsa eyni söz sadəcə forma dəyişdirdimi (qrammatik)?
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir