İsmin kəmiyyətə görə dəyişməsi
Tək və cəm isimlər; cəm şəkilçisi.
Azərbaycan dilində isimlər kəmiyyətə görə iki növə bölünür: tək və cəm. Tək isim bir şeyi, bir varlığı bildirir və heç bir şəkilçi qəbul etmir (məsələn: kitab, ev, qız). Cəm isim isə bir neçə şeyi, bir neçə varlığı bildirir və -lar/-lər şəkilçisi qəbul edir. Hansı şəkilçinin işlənəcəyi ahəng qanununa əsaslanır: sözün son hecasında qalın sait (a, ı, o, u) varsa -lar, incə sait (ə, i, e, ö, ü) varsa -lər artırılır. Buna görə deyirik: kitab-lar, qız-lar, uşaq-lar (qalın), ev-lər, gül-lər, meşə-lər (incə). Bəzi isimlər isə yalnız tək formada işlənir — bunlara maddə bildirən isimlər deyilir: su, süd, qum, un, hava, neft. Bu sözlərə -lar/-lər artırmaq olmaz, çünki onlar sayıla bilən ayrı-ayrı şeyləri deyil, bütöv bir maddəni bildirir.
Məsələn: «stəkanda su var» cümləsindəki «su» sözünü «sular» kimi işlətmək səhvdir.
Əsas terminlər
| Saitin növü | Saitlər | Şəkilçi | Nümunələr |
|---|---|---|---|
| Qalın | a, ı, o, u | -lar | kitab→kitablar, qız→qızlar, torpaq→torpaqlar, bulud→buludlar |
| İncə | ə, i, e, ö, ü | -lər | ev→evlər, gül→güllər, meşə→meşələr, ürək→ürəklər |
Son hecadakı saitə bax: qalın sait varsa -lar, incə sait varsa -lər artır.
| Söz | Növü | Düzgün işlənmə | Səhv forma |
|---|---|---|---|
| su | maddə bildirən isim | stəkanda su var | sular — yanlış |
| süd | maddə bildirən isim | süd faydalıdır | südlər — yanlış |
| qum | maddə bildirən isim | sahildə qum çoxdur | qumlar — yanlış |
| un | maddə bildirən isim | anbar unla doludur | unlar — yanlış |
| hava | maddə bildirən isim | hava təmizdir | havalar — yanlış |
| neft | maddə bildirən isim | neft çıxarılır | neftlər — yanlış |
Bu isimlər sayıla bilməyən maddələri bildirir; heç vaxt -lar/-lər almır.
| Cümlə | «Şagird» sözünün forması | Səbəb |
|---|---|---|
| Sinifdə yeddi şagird oturur. | Tək (şagird) | -lar/-lər şəkilçisi yoxdur |
| Üç kitab masada durur. | Tək (kitab) | Say ilə işlənəndə isim tək qalır |
| Beş uşaq həyətdə oynayır. | Tək (uşaq) | Say + tək isim — düzgün forma budur |
Müəyyən say (iki, üç, yeddi...) ilə işlənəndə isim tək formada qalır; «üç kitablar» — yanlışdır.
- 1Addım 1 — Sözü tap: Söz: «ölkə»
- 2Addım 2 — Son hecaya bax: Son heca: «kə» → sait: «ə»
- 3Addım 3 — Saitin növünü müəyyən et: «ə» — incə sait (incə saitlər: ə, i, e, ö, ü)
- 4Addım 4 — Düzgün şəkilçini artır: İncə sait → -lər artırılır: ölkə + lər = ölkələr
- 5Nəticə: «Ölkələr» — düzgün forma. «Ölkəlar» — yanlışdır, çünki «ə» incə saitdir.
- 1Söz: «Dünya» — iki hecalı söz: «dün» + «ya»
- 2Son hecaya diqqət: Son heca «ya»-dır; oradakı sait «a»-dır (birinci hecadakı «ü»-yə baxma!)
- 3Saitin növü: «a» — qalın sait (qalın saitlər: a, ı, o, u)
- 4Şəkilçi seçimi: Qalın sait → -lar artırılır: dünya + lar = dünyalar
- 5Tələ: «Dünyalər» — yanlışdır; birinci hecadakı «ü» sizi azdırmasın — həmişə SON hecaya baxın.
Şəkilçi seçərkən həmişə sözün SON hecasındakı saitə bax: qalın (a, ı, o, u) → -lar; incə (ə, i, e, ö, ü) → -lər. Məsələn: «dünya» sözündə birinci hecada «ü» var, lakin son hecada «a» var → -lar artırılır: «dünyalar».
Çox yayılmış səhv: incə saitli sözlərə -lar, qalın saitli sözlərə -lər artırmaq. Məsələn: «evlar» (yanlış) → «evlər» (düzgün); «qızlər» (yanlış) → «qızlar» (düzgün). Şəkilçini sözə uyğunlaşdır, ahəng qanununu yaddan çıxarma.
Maddə bildirən isimləri (su, süd, qum, un, hava, neft) heç vaxt cəmləmə: «sular», «unlar», «havalar» — bunlar yanlış formlardır. Say ilə işlənən isimlər də tək qalır: «üç kitablar» yox, «üç kitab» — düzgün budur.
Qaydalar
- 1Tək isim bir şeyi bildirir və kəmiyyət şəkilçisi qəbul etmir: kitab, ev, alma.
- 2Cəm isim bir neçə şeyi bildirir; -lar/-lər şəkilçisi ilə düzəlir: kitablar, evlər.
- 3Ahəng qanununa görə: son hecada qalın sait (a, ı, o, u) varsa -lar; incə sait (ə, i, e, ö, ü) varsa -lər artırılır.
- 4Maddə bildirən isimlər (su, süd, qum, un, hava) həmişə tək işlənir, cəm şəkilçisi almır.
- 5Düzgün cəm forması yazmaq üçün sözün son hecasındakı saitə bax və ahəng qanununu tətbiq et.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir