İsmin halları
Altı hal, onların sualları və şəkilçiləri.
Azərbaycan dilində isimlər cümlədə müxtəlif vəzifə daşıyır və bu vəzifəyə görə hal şəkilçisi qəbul edir. İsmin altı halı var: adlıq hal (kim? nə?) — hal şəkilçisi yoxdur, bu sözün başlanğıc formasıdır; yiyəlik hal (kimin? nəyin?) — «-ın/-in/-un/-ün» şəkilçisi qəbul edir; yönlük hal (kimə? nəyə?) — «-a/-ə» şəkilçisi qəbul edir; təsirlik hal (kimi? nəyi?) — «-ı/-i/-u/-ü» şəkilçisi qəbul edir; yerlik hal (kimdə? nədə?) — «-da/-də» şəkilçisi qəbul edir; çıxışlıq hal (kimdən? nədən?) — «-dan/-dən» şəkilçisi qəbul edir. Hansı halda olduğunu müəyyən etmək üçün isme sualı veririk: sual hansı hala aiddirsə, isim o haldadır. Ahəng qanununa görə şəkilçidəki sait sözün son saitinə uyğunlaşır (məsələn, «kitab» — «kitaba», «ev» — «evə»).
Məsələn: «Uşaq kitabı götürdü» cümləsindəki «kitabı» sözü «nəyi?» sualına cavab verir, deməli «kitab» ismi «-ı» şəkilçisi ilə təsirlik haldadır.
Əsas terminlər
| Hal | Sual | Şəkilçi | Nümunə (kitab / ev) |
|---|---|---|---|
| Adlıq | kim? nə? | — (şəkilçisiz) | kitab / ev |
| Yiyəlik | kimin? nəyin? | -ın / -in / -un / -ün | kitabın / evin |
| Yönlük | kimə? nəyə? | -a / -ə | kitaba / evə |
| Təsirlik | kimi? nəyi? | -ı / -i / -u / -ü | kitabı / evi |
| Yerlik | kimdə? nədə? | -da / -də | kitabda / evdə |
| Çıxışlıq | kimdən? nədən? | -dan / -dən | kitabdan / evdən |
Adlıq hal şəkilçisizdir; qalan beş hal şəkilçi qəbul edir.
| Hal | Qalın saitlə bitən söz | İncə saitlə (və ya e/ə) bitən söz |
|---|---|---|
| Yiyəlik | otağın, dostun | evin, gülün |
| Yönlük | otağa, dosta | evə, gülə |
| Təsirlik | otağı, dostu | evi, gülü |
| Yerlik | otaqda, dostda | evdə, güldə |
| Çıxışlıq | otaqdan, dostdan | evdən, güldən |
Şəkilçidəki sait həmişə sözün son saitinə uyğunlaşır — bu ahəng qanununun tələbidir.
| Şəkilçi | Hal | Sual |
|---|---|---|
| -ın/-in/-un/-ün | Yiyəlik | kimin? nəyin? |
| -a/-ə | Yönlük | kimə? nəyə? |
| -ı/-i/-u/-ü | Təsirlik | kimi? nəyi? |
| -da/-də | Yerlik | kimdə? nədə? |
| -dan/-dən | Çıxışlıq | kimdən? nədən? |
Bu cədvəli əzbərləmək sual-şəkilçi əlaqəsini daha asan yadda saxlamağa kömək edir.
- 1Addım 1 — Sual ver: «Uşaq parkdan evə qayıtdı» — «park»a «haradan?» / «nədən?» sualını veririk.
- 2Addım 2 — Şəkilçini müəyyən et: Sözdəki şəkilçi «-dan»dır: park + dan → parkdan.
- 3Addım 3 — Nəticə: «Nədən?» sualı çıxışlıq halın sualıdır; şəkilçi «-dan» da çıxışlıq hal şəkilçisidir. Deməli, «parkdan» çıxışlıq haldadır.
- 1Addım 1 — Sözü parçala: «dostuma» → dost + um + a: «dost» kök, «-um» mənsubiyyət şəkilçisi (mənim dostum), «-a» hal şəkilçisidir.
- 2Addım 2 — Sual ver: «Dostuma hədiyyə verdim» — «kimə?» sualına cavab verir.
- 3Addım 3 — Nəticə: Hal şəkilçisi yalnız «-a»dır (yönlük hal); «-um» mənsubiyyət şəkilçisidir, hal şəkilçisi deyil.
Halı müəyyən etmənin ən etibarlı üsulu sual verməkdir: ismə hansı hal sualı uyğun gəlirsə, isim həmin haldadır. Şəkilçiyə baxmaq köməkçi üsuldur, lakin sual həmişə əsas meyardır.
Yerlik hal («-da/-də») və çıxışlıq hal («-dan/-dən») şəkilçiləri oxşar görünür — hər ikisi «d» hərfi ilə başlayır. Fərq budur: yerlik haldakı söz «harada?/nədə?» sualına, çıxışlıq haldakı söz isə «haradan?/nədən?» sualına cavab verir. Məsələn: «evdə» (yerlik) — «evdən» (çıxışlıq).
Tez-tez edilən səhv: «-da/-də» şəkilçisini çıxışlıq hal, «-dan/-dən» şəkilçisini isə yerlik hal kimi qəbul etmək. Düzgünü: «-da/-də» → yerlik hal (kimdə? nədə?); «-dan/-dən» → çıxışlıq hal (kimdən? nədən?). Məsələn, «məktəbdən» — çıxışlıq haldadır, yerlik yox.
Adlıq halı «şəkilçili» saymaq da geniş yayılmış səhvdir. Adlıq hal şəkilçisizdir — bu onun başlanğıc formasıdır. «Kitab», «ev», «alma» kimi sözlər artıq adlıq haldadır, əlavə şəkilçi almırlar.
Qaydalar
- 1İsmin altı halı var: adlıq, yiyəlik, yönlük, təsirlik, yerlik, çıxışlıq; adlıq hal şəkilçisizdir, digər hallarda şəkilçi qəbul olunur.
- 2Adlıq hal «kim? nə?», yiyəlik hal «kimin? nəyin?», yönlük hal «kimə? nəyə?» suallarına cavab verir.
- 3Təsirlik hal «kimi? nəyi?», yerlik hal «kimdə? nədə?», çıxışlıq hal «kimdən? nədən?» suallarına cavab verir.
- 4Halı müəyyən etmək üçün ismə sual verilir: hansı sual uyğun gəlirsə, isim o haldadır.
- 5Hal şəkilçiləri ahəng qanununa tabe olur: şəkilçidəki sait sözün son saitinə uyğunlaşır (məs. «otaq» → «otağa», «ev» → «evə»).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir