İsmin mənsubiyyətə görə dəyişməsi
Mənsubiyyət şəkilçiləri (kitabım, kitabın, kitabı).
Mənsubiyyət kimin nəyə sahib olduğunu bildirir. Azərbaycan dilində isimlər mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edərək hansı şəxsə məxsus olduğunu göstərir. Birinci şəxs təkdə saitlə bitən sözlərə -m, samitlə bitən sözlərə -ım/-im/-um/-üm şəkilçisi artırılır (kitab-ım, ev-im, qol-um, gül-üm). İkinci şəxs təkdə saitlə bitən sözlərə -n, samitlə bitən sözlərə -ın/-in/-un/-ün şəkilçisi artırılır (kitab-ın, ev-in). Üçüncü şəxs təkdə samitlə bitən sözlərə -ı/-i/-u/-ü, saitlə bitən sözlərə isə -sı/-si/-su/-sü şəkilçisi artırılır (kitab-ı, ana-sı). Bu şəkilçilər ahəng qanununa tabe olur: incə saitli sözlər incə, qalın saitli sözlər qalın variant alır. Həmçinin yiyəlik halı ilə mənsubiyyət şəkilçisi birlikdə işlənərək mənsubiyyət birləşməsi yaranır.
Məsələn: «ananın əli» ifadəsində «ananın» yiyəlik halındadır, «əli» isə üçüncü şəxs mənsubiyyəti qəbul etmişdir (əl + -i = əli).
Əsas terminlər
| Şəxs | Samitlə bitən söz | Nümunə (kitab, ev, qol, gül) | Saitlə bitən söz | Nümunə (ana, pəncərə) |
|---|---|---|---|---|
| I şəxs (mənim) | -ım / -im / -um / -üm | kitab-ım, ev-im, qol-um, gül-üm | -m | ana-m, pəncərə-m |
| II şəxs (sənin) | -ın / -in / -un / -ün | kitab-ın, ev-in, qol-un, gül-ün | -n | ana-n, pəncərə-n |
| III şəxs (onun) | -ı / -i / -u / -ü | kitab-ı, ev-i, qol-u, gül-ü | -sı / -si / -su / -sü | ana-sı, pəncərə-si |
Saitlə bitən sözlərə I şəxsdə -m, II şəxsdə -n artırılır; III şəxsdə isə mütləq -sı/-si/-su/-sü şəkilçisi lazımdır.
| Son sait | Sait növü | I şəxs (samitlə bitən) | II şəxs (samitlə bitən) | III şəxs (samitlə bitən) | Nümunə |
|---|---|---|---|---|---|
| a, ı | qalın | -ım | -ın | -ı | bağ-ım, bağ-ın, bağ-ı |
| o, u | qalın | -um | -un | -u | qol-um, qol-un, qol-u |
| e, ə, i | incə | -im | -in | -i | ev-im, ev-in, ev-i |
| ö, ü | incə | -üm | -ün | -ü | göz-üm, göz-ün, göz-ü |
Qalın saitli sözlərə qalın variant (ım/ın/ı və ya um/un/u), incə saitli sözlərə incə variant (im/in/i və ya üm/ün/ü) artırılır.
| Birinci tərəf (kimin/nəyin?) | Şəkilçi | İkinci tərəf (nə?) | Şəkilçi | Tam birləşmə |
|---|---|---|---|---|
| ata | -nın (yiyəlik hal) | ev | -i (III şəxs) | atanın evi |
| müəllim | -in (yiyəlik hal) | kitab | -ı (III şəxs) | müəllimin kitabı |
| qardaşım | -ın (yiyəlik hal) | dəftər | -i (III şəxs) | qardaşımın dəftəri |
| gün | -ün (yiyəlik hal) | isti | -si (III şəxs, saitlə bitən) | günün istisi |
Mənsubiyyət birləşməsinin birinci tərəfi həmişə yiyəlik haldadır; ikinci tərəf isə III şəxs mənsubiyyəti alır.
- 1Addım 1 — birinci tərəf: «Ana» sözü yiyəlik haldadır: ana + -nın → ananın (kimin əli? — ananın).
- 2Addım 2 — ikinci tərəfin kökü: «Əl» — bu, ismin köküdür. Sonuncu hərfi «l» samitdir, deməli samitlə bitir.
- 3Addım 3 — ahəng qanunu: «Əl» sözündəki sait «ə»dir — incə sait. Deməli III şəxs şəkilçisinin incə variantı lazımdır: -i.
- 4Addım 4 — şəkilçini artır: əl + -i = əli. Nəticə: «ananın əli» — ananın (yiyəlik hal) + əli (III şəxs mənsubiyyəti).
- 1Addım 1 — sözün sonuna bax: «Məktəb» samitlə bitir («b» hərfi). Deməli uzun variantlar (-im/-in/-i) lazım olacaq.
- 2Addım 2 — ahəng qanunu: «Məktəb»in son saiti «ə»dir — incə sait. İncə variantlar: -im, -in, -i.
- 3Addım 3 — şəkilçiləri artır: I şəxs: məktəb + -im = məktəbim. II şəxs: məktəb + -in = məktəbin. III şəxs: məktəb + -i = məktəbi.
- 4Qeyd: Samitlə bitdiyi üçün III şəxsdə -si deyil, -i işlənir. -si yalnız saitlə bitən sözlərə (məsələn, pəncərə-si) artırılır.
Ən çox yol verilən səhv: saitlə bitən sözlərə III şəxsdə birbaşa -ı/-i artırmaqdır. Məsələn, «ana-i» yanlışdır. Düzgün forma: «ana-sı». Saitlə bitən sözlərə III şəxsdə mütləq -sı/-si/-su/-sü artırılır.
Yiyəlik hal şəkilçisi (-ın/-in) ilə II şəxs mənsubiyyət şəkilçisini (-ın/-in) qarışdırmaq tez-tez baş verir. Yiyəlik halda söz «kimin?/nəyin?» sualına cavab verir: «müəllim-in kitabı» — burada «-in» yiyəlik haldır. II şəxs mənsubiyyətindəki «-in» isə «sənin» mənasını verir: «ev-in» (sənin evin).
«Od», «qol», «su» kimi «o/u» saitli sözlərə -ım/-ın/-ı deyil, -um/-un/-u artırılır. Məsələn: od-um, od-un, od-u (odım, odın, odı — yanlışdır).
Mənsubiyyət şəkilçiləri həmişə ahəng qanununa tabe olur: sözün son saitinə bax — qalın (a/ı/o/u) sait varsa qalın variant, incə (e/ə/i/ö/ü) sait varsa incə variant seç.
Qaydalar
- 1I şəxs təkdə samitlə bitən sözlərə -ım/-im/-um/-üm, saitlə bitən sözlərə -m şəkilçisi artırılır: kitab-ım, ana-m.
- 2II şəxs təkdə samitlə bitən sözlərə -ın/-in/-un/-ün, saitlə bitən sözlərə -n şəkilçisi artırılır: kitab-ın, ana-n.
- 3III şəxs təkdə samitlə bitən sözlərə -ı/-i/-u/-ü, saitlə bitən sözlərə -sı/-si/-su/-sü şəkilçisi artırılır: kitab-ı, ana-sı.
- 4Mənsubiyyət şəkilçiləri ahəng qanununa tabe olur: incə saitli sözlərə incə variant (im/in/i/si), qalın saitli sözlərə qalın variant (ım/ın/ı/sı) artırılır.
- 5Yiyəlik hal şəkilçisi + mənsubiyyət şəkilçisi birlikdə mənsubiyyət birləşməsi yaradır: ananın əli, dostun kitabı.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir