İsmin şəxsə görə dəyişməsi
Xəbərlik şəkilçiləri; mənsubiyyətdən fərqi.
İsim cümlədə xəbər vəzifəsində işləndikdə şəxsə görə dəyişir, yəni cümlənin kimə aid olduğunu bildirən xüsusi şəkilçilər — xəbərlik şəkilçiləri — qəbul edir. Bu şəkilçilər sözün lap sonuna əlavə olunur və altı şəxsə görə fərqlənir: mən (-am/-əm), sən (-san/-sən), o (-dır/-dir/-dur/-dür), biz (-ıq/-ik/-uq/-ük), siz (-sınız/-siniz/-sunuz/-sünüz), onlar (-dırlar/-dirlər/-durlar/-dürlər).
Məsələn, «şagird» sözü xəbər olduqda belə dəyişir: mən şagirdəm, sən şagirdsən, o şagirddir, biz şagirdik, siz şagirdsiniz, onlar şagirddirlər. Bu mövzuda ən çox qarışdırılan məsələ xəbərliyi mənsubiyyətlə (sahibliklə) səhv salmaqdır: «mən müəlliməm» cümləsində -əm xəbərlik şəkilçisidir və danışanın özünün müəllim olduğunu bildirir, «mənim müəllimim» ifadəsində isə -im mənsubiyyət şəkilçisidir və danışana aid olan başqa bir müəllimi bildirir. Xəbərlikdə şəxs əvəzliyi adlıq haldadır (mən, sən, o, biz, siz, onlar), mənsubiyyətdə isə əvəzlik yiyəlik haldadır (mənim, sənin, onun, bizim, sizin, onların). Sait ilə bitən sözlərə xəbərlik şəkilçisi artırılanda iki saitin yanaşı gəlməməsi üçün araya «y» bitişdirici samiti girir: tələbə + y + əm = tələbəyəm.
Əsas terminlər
| Şəxs | Əvəzlik | Xəbərlik şəkilçisi | Nümunə (şagird) |
|---|---|---|---|
| I şəxs, təkil | mən | -am/-əm | şagirdəm |
| II şəxs, təkil | sən | -san/-sən | şagirdsən |
| III şəxs, təkil | o | -dır/-dir/-dur/-dür | şagirddir |
| I şəxs, cəm | biz | -ıq/-ik/-uq/-ük | şagirdik |
| II şəxs, cəm | siz | -sınız/-siniz/-sunuz/-sünüz | şagirdsiniz |
| III şəxs, cəm | onlar | -dırlar/-dirlər/-durlar/-dürlər | şagirddirlər |
Xəbərlik şəkilçiləri şəxsə görə altı formaya, sait harmoniyasına görə isə dörd (və ya iki) varianta bölünür.
| Söz | Xəbərlik (şəxsə görə) | Mənsubiyyət (sahibliyə görə) |
|---|---|---|
| müəllim | mən müəlliməm (mən bu peşədəyəm) | mənim müəllimim (mənə aid müəllim) |
| şagird | mən şagirdəm (mən bu statusdayam) | mənim şagirdim (mənə aid şagird) |
| dost | mən dostam (dostluq münasibətindəyəm) | mənim dostum (mənə aid dost) |
Xəbərlik sonluğu şəxsi (kimliyi), mənsubiyyət sonluğu sahibliyi bildirir — bənzər səslənsələr də mənaları tamam fərqlidir.
- 1Addım 1 — Sözü və əvəzliyi müəyyən et: «Müəllim» — isim; «mən» — I şəxs təkil əvəzlik.
- 2Addım 2 — Uyğun xəbərlik şəkilçisini seç: Mən üçün şəkilçi -am/-əm-dir. «Müəllim» sözünün son saiti «i» (ön sıra) olduğundan ön sıra forması -əm seçilir.
- 3Addım 3 — Şəkilçini əlavə et: «Müəllim» samitlə bitir, ona görə «y» lazım deyil: müəllim+əm=müəlliməm.
- 4Addım 4 — Nəticə: «Mən müəlliməm» — düzgün xəbərlik forması; bu, danışanın peşəsini bildirir.
- 1Addım 1 — Birinci cümləni təhlil et: «Mən müəlliməm» — burada -əm xəbərlik şəkilçisidir; mənası: danışanın özü müəllimdir.
- 2Addım 2 — İkinci cümləni təhlil et: «Bu, mənim müəllimimdir» — burada -im mənsubiyyət şəkilçisidir (mənim+müəllim+im); mənası: bu şəxs danışana dərs deyən müəllimdir.
- 3Addım 3 — Fərqi müəyyən et: Birinci cümlədə DANIŞANIN ÖZÜ müəllimdir (xəbərlik); ikinci cümlədə danışanın başqa bir müəllimi var (mənsubiyyət) — bunlar fərqli insanlar ola bilər.
- 4Addım 4 — Nəticə: Eyni «müəllim» kökü, iki fərqli şəkilçi (-əm və -im), tamam fərqli məna verir.
- 1Addım 1 — «Biz» forması: «Biz» — I şəxs cəm. «Şagird» sözünün son saiti «i» (dar, ön sıra) olduğundan -ik forması seçilir: şagird+ik=şagirdik.
- 2Addım 2 — «Onlar» forması: «Onlar» — III şəxs cəm. «Müəllim» sözünün son saiti «i» olduğundan -dirlər forması seçilir: müəllim+dirlər=müəllimdirlər.
- 3Addım 3 — Hər ikisini bir cümlədə birləşdir: «Biz şagirdik, onlar müəllimdirlər» — hər iki söz öz şəxsinə uyğun xəbərlik şəkilçisini almışdır.
- 4Addım 4 — Yoxlama: Şəkilçiləri əvəzliklərə uyğunlaşdıraraq yoxla: biz→ik ✓, onlar→dirlər ✓. Cümlə doğrudur.
Xəbərlik şəkilçisini tapmaq üçün sözün əvvəlinə uyğun şəxs əvəzliyini (mən, sən, o, biz, siz, onlar) qoy — cümlə məntiqli alınırsa, şəkilçi düzgün seçilib.
Ən çox rast gəlinən səhv — xəbərliyi (şəxsə görə: «mən müəlliməm») mənsubiyyətlə (sahibliyə görə: «mənim müəllimim») qarışdırmaqdır. Xəbərlikdə DANIŞANIN ÖZÜ həmin şeydir; mənsubiyyətdə DANIŞANA AİD bir şey var. «Mən şagirdəm» (mən özüm şagirdəm) ilə «mənim şagirdim» (mənə aid şagird) tamam başqa mənalardır.
Xəbərlik şəkilçisi yalnız isim (və ya sifət) cümlədə XƏBƏR vəzifəsində olduqda işlənir; mübtəda və ya digər cümlə üzvü olan isimlərə bu şəkilçi əlavə olunmur.
Sait ilə bitən sözlərə (tələbə, usta, bacı və s.) yalnız SAİTLƏ BAŞLAYAN xəbərlik şəkilçiləri (-am/-əm, -ıq/-ik/-uq/-ük) əlavə olunanda «y» bitişdirici samiti girir; samitlə başlayan şəkilçilərdə (-san/-sən, -dır və s.) «y» lazım deyil: usta+yam=ustayam, amma usta+san=ustasan.
Qaydalar
- 1İsim cümlədə xəbər olduqda altı şəxsə görə xəbərlik şəkilçisi qəbul edir: -am/-əm (mən), -san/-sən (sən), -dır/-dir/-dur/-dür (o), -ıq/-ik/-uq/-ük (biz), -sınız/-siniz/-sunuz/-sünüz (siz), -dırlar/-dirlər/-durlar/-dürlər (onlar).
- 2Xəbərlik şəkilçisi sözün ən sonuna əlavə olunur və cümlədə həmin sözün xəbər (predikat) olduğunu göstərir.
- 3Xəbərlik (şəxsə görə dəyişmə) ilə mənsubiyyət (sahiblik) fərqli anlayışlardır: «mən şagirdəm» — danışanın özü şagirddir (xəbərlik); «mənim şagirdim» — danışana aid olan şagird var (mənsubiyyət).
- 4Xəbərlikdə əvəzlik adlıq haldadır (mən, sən, o, biz, siz, onlar); mənsubiyyətdə əvəzlik yiyəlik haldadır (mənim, sənin, onun, bizim, sizin, onların).
- 5Sait ilə bitən sözə saitlə başlayan xəbərlik şəkilçisi (-am/-əm, -ıq/-ik/-uq/-ük) artırılanda «y» bitişdirici samiti işlənir: tələbə→tələbəyəm; samitlə başlayan şəkilçilərdə (-san/-sən, -dır və s.) «y» lazım deyil.
- 6III şəxs cəmdə (onlar) tam yazı forması -dırlar/-dirlər/-durlar/-dürlərdir; bu, cəmliyi aydın göstərmək üçün vacibdir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir