Sifət
Əşyanın əlamətini bildirən nitq hissəsi.
Sifət əşyanın əlamətini, keyfiyyətini və ya xüsusiyyətini bildirən nitq hissəsidir və necə? nə cür? hansı? suallarına cavab verir. Sifət cümlədə həmişə isimlə bağlı olur və onu izah edir: «qırmızı kitab» birləşməsində qırmızı sifətdir, kitab isimdir, sual isə belədir — necə kitab? Sifətlər iki əsas qrupa bölünür: keyfiyyət sifətləri əşyanın öz-özlüyündə daşıdığı əlaməti bildirir və dərəcə üzrə dəyişə bilir (gözəl, iri, qırmızı, isti), nisbi sifətlər isə əşyanın başqa əşya ilə münasibətini bildirir və dərəcə üzrə dəyişmir (dəmir qapı, yazlıq paltar, şəhər parkı, taxta stol). Keyfiyyət sifətlərinin üç dərəcəsi var: adi dərəcə heç bir əlavə şəkilçi və ya söz olmadan əlaməti sadəcə bildirir (gözəl), azaltma dərəcəsi əlamətin adi dərəcədən bir qədər az olduğunu göstərir və -raq/-rək (yaxud -ımtıl, -sov) şəkilçisi ya da az, bir qədər sözləri ilə düzəlir (gözəlrək, sarımtıl, az gözəl), çoxaltma dərəcəsi isə əlamətin adi dərəcədən çox olduğunu bildirir və ən, lap, daha sözləri, yaxud səs təkrarı (qapqara, gömgöy, sapsarı) ilə düzəlir. Nisbi sifətlər əşyanın maddəsini, məkanını, zamanını və ya təyinatını göstərir və onlara daha, ən, lap sözləri artırıla bilməz — çünki «daha dəmir qapı» kimi birləşmə mənasızdır.
Əsas terminlər
| Növ | Xüsusiyyəti | Nümunələr |
|---|---|---|
| Keyfiyyət sifəti | Əşyanın öz əlamətini bildirir, dərəcə üzrə dəyişir | gözəl, iri, qırmızı, isti |
| Nisbi sifət | Əşyanın başqa əşya ilə münasibətini bildirir, dərəcəsi yoxdur | dəmir, yazlıq, şəhər, taxta |
Nisbi sifətlərə daha, ən, lap sözləri artırıla bilməz.
| Dərəcə | Necə düzəlir | Nümunə |
|---|---|---|
| Adi dərəcə | Heç bir əlavə şəkilçi və ya söz olmadan | gözəl |
| Azaltma dərəcəsi | -raq/-rək şəkilçisi və ya az, bir qədər sözü ilə | gözəlrək, az gözəl |
| Çoxaltma dərəcəsi | ən/lap/daha sözü və ya səs təkrarı ilə | ən gözəl, daha gözəl, qapqara, gömgöy |
Dərəcələr yalnız keyfiyyət sifətlərinə aiddir; nisbi sifətlər dərəcə üzrə dəyişmir.
- 1Addım 1 — Cümləni oxu: «Bağda iri, qırmızı almalar var.»
- 2Addım 2 — İsimdən əvvəl «necə?» sualını ver: Almalar isminə: necə almalar? → iri, qırmızı. Hər ikisi əlamət bildirir.
- 3Addım 3 — Nəticə: «İri» və «qırmızı» sözləri sifətdir, hər ikisi almalar isminin əlamətini bildirir.
- 1Addım 1 — Sözün mənasına bax: «Taxta stol» birləşməsində taxta sözü stolun hansı maddədən olduğunu bildirir.
- 2Addım 2 — Dərəcəyə sal, mənalı olub-olmadığını yoxla: «Daha taxta stol» və ya «taxtacaraq stol» kimi birləşmə mənasızdır — deməli, dərəcə üzrə dəyişmir.
- 3Addım 3 — Nəticə: «Taxta» nisbi sifətdir, çünki maddəni bildirir və dərəcəsi yoxdur.
- 1Addım 1 — Söz üsulu ilə: «Qara» sözünün qarşısına ən sözü artırılır: ən qara.
- 2Addım 2 — Səs təkrarı üsulu ilə: «Qara» sözünün əvvəlinə «qap» hissəciyi artırılır: qapqara.
- 3Addım 3 — Nəticə: «Ən qara» və «qapqara» hər ikisi «qara» sifətinin çoxaltma dərəcəsi formalarıdır.
Sifəti tapmaq üçün isimdən əvvəl «necə?», «nə cür?», «hansı?» sualını ver — həmin suala cavab verən söz sifətdir.
Ümumi xəta: nisbi sifətlərə «daha» və ya «ən» sözünü artırmaq. «Daha dəmir qapı», «ən yazlıq paltar» kimi birləşmələr yanlışdır, çünki nisbi sifətlərin dərəcəsi olmur — yalnız keyfiyyət sifətləri dərəcə üzrə dəyişir.
Eyni söz həm sifət, həm də isim ola bilər. «Dəmir» sözü tək işlədiləndə maddənin adını bildirən isimdir, «dəmir qapı» birləşməsində isə qapının maddəsini bildirən nisbi sifətdir.
Çoxaltma dərəcəsini səs təkrarı ilə düzəldərkən sözün əvvəlinə əlavə olunan hissəcik sözdən-sözə dəyişir: qapqara, gömgöy, tərtəmiz, sapsarı — bu formaları əzbərləmək lazımdır.
Qaydalar
- 1Sifət əşyanın əlamətini bildirir və necə? nə cür? hansı? suallarına cavab verir.
- 2Sifət cümlədə isimlə birləşib onu izah edir (sifət + isim birləşməsi).
- 3Keyfiyyət sifətləri (gözəl, iri, qırmızı, isti) əşyanın öz əlamətini bildirir və dərəcə üzrə dəyişir.
- 4Nisbi sifətlər (dəmir, yazlıq, şəhər, taxta) əşyanın başqa əşya ilə əlaqəsini bildirir, dərəcəsi olmur.
- 5Azaltma dərəcəsi -raq/-rək şəkilçisi (gözəlrək) və ya az, bir qədər sözləri ilə; çoxaltma dərəcəsi ən, lap, daha sözləri və ya səs təkrarı ilə (ən gözəl, daha gözəl, qapqara, gömgöy) düzəlir.
- 6Nisbi sifətlərə daha, ən, lap sözləri artırıla bilməz.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir