az5-6.2· Bölmə 6. Səyahət — Nitq hissələri· ~13 dəq

Say

Əşyanın sayını və sırasını bildirən nitq hissəsi.

Say əşyanın miqdarını, sırasını və ya bölüntüsünü bildirən nitq hissəsidir; «neçə?», «nə qədər?» və «neçənci?» suallarına cavab verir. Say iki əsas növə ayrılır: miqdar sayı və sıra sayı. Miqdar sayı əşyanın miqdarını bildirir və özü də iki yerə bölünür — müəyyən miqdar sayı dəqiq ədədi göstərir (bir, beş, on, yüz), qeyri-müəyyən miqdar sayı isə dəqiq olmayan miqdarı bildirir (az, çox, bir neçə, xeyli). Sıra sayı isə əşyanın sırada hansı yerdə olduğunu göstərir və əsas sayın üzərinə -ıncı, -inci, -uncu, -üncü şəkilçisi artırmaqla düzəlir: bir → birinci, iki → ikinci, on → onuncu. Şəkilçinin forması sözün son səsinə görə dəyişir: samitlə bitən sözlərdə tam şəkilçi işlənir (beş+inci=beşinci), saitlə bitən sözlərdə şəkilçinin ilk saiti düşür (iki+nci=ikinci). Sıra sayı rəqəmlə yazılanda şəkilçi defislə və qısaldılmış formada əlavə olunur: 5-ci, 10-cu, 22-ci. Say adətən isimdən əvvəl gəlir və onunla birləşərək söz birləşməsi əmələ gətirir: beş kitab, üçüncü sinif.

Əsas terminlər

say — Əşyanın miqdarını və ya sırasını bildirən, «neçə?», «nə qədər?», «neçənci?» suallarına cavab verən nitq hissəsi.
miqdar sayı — Əşyanın miqdarını bildirən və «neçə?», «nə qədər?» sualına cavab verən say növü.
sıra sayı — Əşyanın sırada hansı yerdə olduğunu bildirən və «neçənci?» sualına cavab verən say növü.
müəyyən miqdar sayı — Əşyanın dəqiq, konkret miqdarını bildirən miqdar sayı: bir, beş, on, yüz.
qeyri-müəyyən miqdar sayı — Əşyanın dəqiq olmayan, təxmini miqdarını bildirən miqdar sayı: az, çox, bir neçə, xeyli.
sıra sayı şəkilçisi — Miqdar sayına artırılaraq sıra sayı düzəldən şəkilçi: -ıncı, -inci, -uncu, -üncü (sözün son səsinə uyğun seçilir).
Say növləri
NövSualNümunələr
Müəyyən miqdar sayıNeçə? Nə qədər?bir, beş, on, yüz
Qeyri-müəyyən miqdar sayıNeçə? Nə qədər?az, çox, bir neçə, xeyli
Sıra sayıNeçənci?birinci, üçüncü, onuncu, sonuncu

Say iki əsas qrupa — miqdar sayı və sıra sayına — bölünür; miqdar sayı özü də müəyyən və qeyri-müəyyən yarımqruplara ayrılır.

Sıra sayının rəqəmlə yazılışı
SözləRəqəmləŞəkilçinin forması
birinci1-ci-ci (bir sözünün son səsinə görə)
üçüncü3-cü-cü (üç sözünün son səsinə görə)
altıncı6-cı-cı (altı sözünün son səsinə görə)
doqquzuncu9-cu-cu (doqquz sözünün son səsinə görə)
onuncu10-cu-cu (on sözünün son səsinə görə)

Rəqəmlə yazılan sıra sayına şəkilçi defislə və qısaldılmış formada (-cı, -ci, -cu, -cü) əlavə olunur.

✎«Meşədə beş dovşan gördük» — say növünün tapılması
  1. 1Addım 1 — Sayı tap: Cümlədə «beş» sözü dovşanların miqdarını bildirir.
  2. 2Addım 2 — Sualı yoxla: «Neçə dovşan?» — Beş. Bu, miqdar sualıdır.
  3. 3Addım 3 — Dəqiqliyi yoxla: «Beş» konkret ədəddir (5), dəqiq olmayan miqdar deyil.
  4. 4Addım 4 — Nəticə: «Beş» — müəyyən miqdar sayıdır.
✎«İdmançı yarışda 22-ci yeri tutdu» — rəqəmi sözlə ifadə etmə
  1. 1Addım 1 — Rəqəmi əsas sayla ifadə et: 22 → iyirmi iki.
  2. 2Addım 2 — Son sözün son səsini müəyyən et: «İki» saitlə (i) bitir.
  3. 3Addım 3 — Şəkilçini əlavə et: Saitlə bitən sözdə şəkilçinin ilk saiti düşür: iyirmi iki + nci = iyirmi ikinci.
  4. 4Addım 4 — Rəqəmlə yazılışını yoxla: «İki» sözünə uyğun qısaldılmış şəkilçi -ci-dir → 22-ci.
  5. 5Addım 5 — Nəticə: 22-ci = iyirmi ikinci (sıra sayı).
✎«Kitabxanada iyirmi kitab var, mən onuncu kitabı oxuyuram» — iki say növünün müqayisəsi
  1. 1Addım 1 — Birinci sayı təhlil et: «İyirmi» — «Neçə kitab?» sualına cavab verir, dəqiq ədəddir (20) → müəyyən miqdar sayı.
  2. 2Addım 2 — İkinci sayı təhlil et: «Onuncu» — «Neçənci kitab?» sualına cavab verir, kitabın sırasını bildirir → sıra sayı.
  3. 3Addım 3 — Nəticə: «İyirmi» miqdar sayı, «onuncu» isə sıra sayıdır — eyni cümlədə iki fərqli say növü işlənmişdir.
💡Qeyd

Sayın növünü müəyyən etmək üçün sualı yoxla: «neçə?» və ya «nə qədər?» sualına cavab verirsə — miqdar sayıdır; «neçənci?» sualına cavab verirsə — sıra sayıdır.

🚫Tez-tez səhv

Ümumi xəta: «bir neçə», «az», «çox» kimi sözləri sıra sayı hesab etmək. Bunlar dəqiq ədəd bildirmədiyi üçün qeyri-müəyyən miqdar sayıdır — sıra sayı yalnız -ıncı4 şəkilçisi ilə düzəlir və «neçənci?» sualına cavab verir.

⚠️Diqqət

Rəqəmlə yazılan sıra sayına şəkilçi defislə və qısaldılmış formada əlavə olunur: 5-ci, 10-cu, 22-ci. Tam şəkilçini rəqəmə əlavə etmək (5-inci, 10-uncu) səhvdir.

💡Qeyd

Sıra sayı şəkilçisinin forması sözün son səsinə görə dəyişir: samitlə bitən sözlərdə tam şəkilçi işlənir (beş+inci=beşinci), saitlə bitən sözlərdə şəkilçinin ilk saiti düşür (iki+nci=ikinci, yeddi+nci=yeddinci).

Qaydalar

  1. 1Say əşyanın miqdarını və ya sırasını bildirən nitq hissəsidir; «neçə?», «nə qədər?» və «neçənci?» suallarına cavab verir.
  2. 2Miqdar sayı əşyanın miqdarını bildirir: müəyyən miqdar sayı dəqiq ədəd göstərir (bir, beş, on, yüz), qeyri-müəyyən miqdar sayı isə dəqiq olmayan miqdarı bildirir (az, çox, bir neçə, xeyli).
  3. 3Sıra sayı əşyanın sırada hansı yerdə olduğunu bildirir və «neçənci?» sualına cavab verir: birinci, ikinci, onuncu.
  4. 4Sıra sayı əsas sayın üzərinə -ıncı, -inci, -uncu, -üncü şəkilçisi artırmaqla düzəlir; şəkilçinin forması sözün son səsinə görə dəyişir.
  5. 5Rəqəmlə yazılan sıra sayına şəkilçi defislə və qısaldılmış şəkildə əlavə olunur: 5-ci, 10-cu, 22-ci.
  6. 6Say adətən isimdən əvvəl gəlir və onunla birləşərək söz birləşməsi əmələ gətirir: beş kitab, üçüncü sinif.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq