Feil
İş, hal və hərəkət bildirən nitq hissəsi.
Feil nitq hissəsi kimi əşyanın (şəxsin) işini, halını və hərəkətini bildirir və «nə etdi?», «nə edir?», «nə edəcək?» kimi suallara cavab verir. Fellər zamana görə üç əsas formada olur: keçmiş zaman (-dı, -di, -du, -dü: gəldi, oxudu), indiki zaman (-ır, -ir, -ur, -ür: gəlir, oxuyur) və gələcək zaman (-acaq, -əcək: gələcək; -ar, -ər: gələr). Fellər həm şəxsə (mən, sən, o, biz, siz, onlar), həm də kəmiyyətə (təklik, cəmlik) görə dəyişir; hər şəxsin öz sonluğu var: gəldim, gəldin, gəldi, gəldik, gəldiniz, gəldilər. Feilin iki forması var: təsdiq forması hərəkətin icra olunduğunu, inkar forması isə icra olunmadığını bildirir; inkar forması -ma/-mə şəkilçisi ilə düzəlir və zaman şəkilçisindən əvvəl gəlir: gəlmədi, oxumadı. Feilin lüğətdəki əsas (adlıq) forması məsdərdir və -maq/-mək şəkilçisi ilə düzəlir: gəlmək, oxumaq — bu forma zaman və şəxs bildirmir. Feili tapmaq üçün ən sadə yol sözə «nə etdi?», «nə edir?» və ya «nə edəcək?» sualı verməkdir.
Əsas terminlər
| Zaman | Şəkilçi | Nümunə | Sual |
|---|---|---|---|
| Keçmiş zaman | -dı/-di/-du/-dü | gəldi, oxudu | Nə etdi? |
| İndiki zaman | -ır/-ir/-ur/-ür | gəlir, oxuyur | Nə edir? |
| Gələcək zaman (qəti) | -acaq/-əcək | gələcək, oxuyacaq | Nə edəcək? |
| Gələcək zaman (qeyri-qəti) | -ar/-ər | gələr, oxuyar | Nə edər? |
Fellər zamana görə keçmiş, indiki və gələcək (iki formada) olur.
| Şəxs | Sonluq | Forma |
|---|---|---|
| Mən | -dım | gəldim |
| Sən | -dın | gəldin |
| O | -dı | gəldi |
| Biz | -dıq | gəldik |
| Siz | -dınız | gəldiniz |
| Onlar | -dılar | gəldilər |
Hər şəxsin keçmiş zamanda öz sonluğu var; kök gəl-dir, dəyişən yalnız sonluqdur.
- 1Addım 1 — Məsdər forması: «Oxumaq» feilinin kökü «oxu»-dur; məsdər forması -maq şəkilçisi ilə düzəlir: oxu-maq.
- 2Addım 2 — Keçmiş zamanda təsdiq və inkar: Təsdiq: oxu-du → oxudu (o oxudu). İnkar: oxu-ma-dı → oxumadı (o oxumadı).
- 3Addım 3 — İndiki zamanda təsdiq və inkar: Təsdiq: oxu-yur → oxuyur (o oxuyur). İnkar: oxu-mur → oxumur (o oxumur).
- 4Addım 4 — Gələcək zamanda təsdiq və inkar: Təsdiq: oxu-yacaq → oxuyacaq (o oxuyacaq). İnkar: oxu-ma-yacaq → oxumayacaq (o oxumayacaq).
- 1Addım 1 — Sual ver: Cümlə: «Sevinc bu gün məktəbə getdi.» Hər sözə sual verək: Sevinc (kim?) — isim; bu gün — zərflik; məktəbə (haraya?) — isim; getdi (nə etdi?) — bu suala cavab verən söz.
- 2Addım 2 — Feili müəyyən et: «Nə etdi?» sualına cavab verən söz «getdi»-dir. Deməli, cümlənin feili «getdi»-dir.
- 3Addım 3 — Zamanı müəyyən et: «Getdi» sözü get (kök) + di (şəkilçi) formasındadır. -di şəkilçisi keçmiş zaman şəkilçisidir, ona görə feil keçmiş zamandadır.
- 1Addım 1 — Kökü ayır: «Gəlmək» feilinin kökü «gəl»-dir.
- 2Addım 2 — Zaman şəkilçisini əlavə et: Keçmiş zaman üçün -di şəkilçisini əlavə edirik: gəl + di = gəldi.
- 3Addım 3 — Şəxs sonluğunu əlavə et (biz): «Biz» şəxsi üçün şəxs sonluğu -k-dir: gəldi + k = gəldik.
- 4Addım 4 — Nəticə: «Biz» şəxsi, keçmiş zamanda «gəlmək» feilinin forması: gəldik (Biz gəldik).
Feili tapmaq üçün sözə «nə etdi?», «nə edir?» və ya «nə edəcək?» sualı ver — həmin suala cavab verən söz feildir.
Ümumi xəta: məsdər formasını (-maq/-mək, məs. «oxumaq») zaman bildirən feil forması ilə qarışdırmaq. Məsdər feilin lüğət (adlıq) formasıdır və zaman bildirmir; «oxumaq» sualı «nə etmək?»-dir, «nə etdi?» deyil.
İnkar şəkilçisi -ma/-mə zaman şəkilçisindən ƏVVƏL gəlir: gəl-mə-di (gəlmədi), get-mə-yəcək (getməyəcək). Sırası dəyişdirilə bilməz.
Fellər həm şəxsə, həm də kəmiyyətə (təklik/cəmlik) görə dəyişir: gəldim (təklik, I şəxs) — gəldik (cəmlik, I şəxs).
Qaydalar
- 1Feil iş, hal və hərəkət bildirir; «nə etdi?», «nə edir?», «nə edəcək?» suallarına cavab verir.
- 2Keçmiş zaman -dı/-di/-du/-dü şəkilçisi ilə, indiki zaman -ır/-ir/-ur/-ür şəkilçisi ilə düzəlir.
- 3Gələcək zaman iki formada olur: qəti gələcək (-acaq/-əcək: gələcək) və qeyri-qəti gələcək (-ar/-ər: gələr).
- 4Fellər şəxsə və kəmiyyətə görə dəyişir: gəldim, gəldin, gəldi, gəldik, gəldiniz, gəldilər.
- 5İnkar forması -ma/-mə şəkilçisi ilə düzəlir və zaman şəkilçisindən əvvəl yerləşir: gəlmədi, oxumadı.
- 6Feilin məsdər forması -maq/-mək şəkilçisi ilə düzəlir (gəlmək, oxumaq) və zaman bildirmir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir