Təsriflənməyən feillər. Məsdər
Şəxsə/zamana görə dəyişməyən feillər; məsdər.
Azərbaycan dilində feillər iki əsas qrupa ayrılır: təsriflənən feillər — şəxsə və zamana görə dəyişənlər (qaçır, üzdü, gələcək) və təsriflənməyən feillər — şəxsə və zamana görə dəyişməyənlər. Təsriflənməyən feillərə məsdər, feili sifət və feili bağlama aiddir; bu dərsdə məsdərlə tanış olacağıq. Məsdər feilin adını bildirən formadır və kökə -maq və ya -mək şəkilçisi artırılmaqla düzəlir: qaç-maq, üz-mək, tullan-maq, gül-mək. Kökün son saiti qalın olduqda -maq, incə olduqda -mək şəkilçisi işlədilir (sait uyğunluğu qanunu). Məsdərin sualı «nə etmək?»dir. Məsdər həm feil, həm də isim əlamətləri daşıyan xüsusi formadır: feil kimi hərəkət və proses bildirir, isim kimi isə hal şəkilçiləri qəbul edərək hallana bilir (qaçmağı, qaçmağa, qaçmaqda, qaçmaqdan) və cümlədə mübtəda və ya tamamlıq vəzifəsində çıxış edə bilər.
Əsas terminlər
| Kök (feil) | Şəkilçi | Məsdər | Sual |
|---|---|---|---|
| qaç- | -maq | qaçmaq | nə etmək? |
| üz- | -mək | üzmək | nə etmək? |
| tullan- | -maq | tullanmaq | nə etmək? |
| gül- | -mək | gülmək | nə etmək? |
Kökün son saiti qalın olduqda -maq, incə olduqda -mək şəkilçisi əlavə olunur (sait uyğunluğu qanunu).
| Hal | Sual | qaçmaq | üzmək |
|---|---|---|---|
| Adlıq | nə etmək? | qaçmaq | üzmək |
| Təsirlik | nəyi? | qaçmağı | üzməyi |
| Yönlük | nəyə? | qaçmağa | üzməyə |
| Yerlik | nədə? | qaçmaqda | üzməkdə |
| Çıxışlıq | nədən? | qaçmaqdan | üzməkdən |
Saitlə başlayan hal şəkilçisindən əvvəl q→ğ, k→y keçir; samitlə başlayandan (-da, -dan) əvvəl dəyişmir.
- 1Addım 1 — Feilin kökünü tap: «İdman etmək» söz birləşməsində feil hissəsi «et-» kökündən ibarətdir.
- 2Addım 2 — Şəkilçini müəyyən et: Kökün son saiti (e) incədir, buna görə -mək şəkilçisi seçilib: et + mək = etmək.
- 3Addım 3 — Sualla yoxla: Nə etmək? — idman etmək. Söz bu suala cavab verdiyi üçün «etmək» məsdərdir.
- 1Addım 1 — Əsas məsdəri tap: «Üzməyi» sözünün əsasında üzmək məsdəri dayanır.
- 2Addım 2 — Şəkilçini ayır və dəyişikliyi izah et: Üzmək + i = üzməyi. Təsirlik hal şəkilçisi (-i) saitlə başladığı üçün k səsi y-yə keçib.
- 3Addım 3 — Sualla yoxla: Nəyi? — üzməyi sevirəm. Bu, üzmək məsdərinin təsirlik halda olan formasıdır.
- 1Addım 1 — Təsriflənən formanı tap: «Qaçır» sözü şəxsə (o) və zamana (indiki zaman) görə dəyişib — bu, təsriflənmiş feildir.
- 2Addım 2 — Təsriflənməyən formanı tap: «Qaçmaq» sözündə şəxs və zaman əlaməti yoxdur, yalnız -maq şəkilçisi var — bu, məsdərdir.
- 3Addım 3 — Mənfi məsdər düzəlt: Qaç + ma (inkarlıq) + maq (məsdər) = qaçmamaq. Məsələn: «Təhlükəli yerdə qaçmamaq lazımdır».
Məsdəri tanımaq üçün sözə «nə etmək?» sualını ver — əgər söz bu suala cavab verirsə və -maq/-mək şəkilçisi daşıyırsa, məsdərdir.
Ümumi xəta: saitlə başlayan hal şəkilçisi əlavə edərkən q→ğ, k→y keçidini unutmaq. Düzgünü: «qaçmağı», «üzməyə»; «qaçmaqı», «üzməki» yanlışdır.
Mənfi (inkar) məsdər düzəldərkən -ma/-mə inkarlıq şəkilçisi HƏMİŞƏ -maq/-mək-dən ƏVVƏL gəlir: qaç-ma-maq (düzgün), qaçmaq-ma (yanlış).
Bəzi məsdərlər cümlədə tam isimləşərək müstəqil isim mənası da qazana bilər: «yemək» sözü həm «yemək bişirmək» (feil, məsdər), həm də «dadlı yemək» (isim, qida) mənasında ola bilər — mənasını kontekstdən müəyyən et.
Qaydalar
- 1Təsriflənməyən feillər şəxsə və zamana görə dəyişmir; bu qrupa məsdər, feili sifət və feili bağlama daxildir.
- 2Məsdər feilin adıdır və kökə -maq/-mək şəkilçisi artırılmaqla düzəlir: qaç-maq, üz-mək, tullan-maq, gül-mək.
- 3Kökün son saiti qalın olanda -maq, incə olanda -mək şəkilçisi seçilir (sait uyğunluğu).
- 4Məsdərin sualı: nə etmək? (Qaçmaq, üzmək, oxumaq — hamısı bu suala cavab verir.)
- 5Məsdər isim kimi hallana bilər: qaçmağı (təsirlik), qaçmağa (yönlük), qaçmaqda (yerlik), qaçmaqdan (çıxışlıq).
- 6Saitlə başlayan hal şəkilçisindən əvvəl -maq-dakı q səsi ğ-yə, -mək-dəki k səsi y-yə keçir; samitlə başlayan şəkilçidən (-da, -dan) əvvəl bu səslər dəyişmir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir