Feili sifət və feili bağlama
Feil+sifət və feil+zərf xüsusiyyətli formalar.
Feili sifət feildən düzələn, lakin sifət kimi işlənən sözdür. O, -an/-ən, -mış/-miş/-muş/-müş, -acaq/-əcək, -ası/-əsi şəkilçiləri ilə düzəlir və isimdən əvvəl gələrək onu izah edir: gələn adam, yazılmış məktub, oxunacaq kitab, gedəsi yol. Feili bağlama isə feildən düzələn, lakin zərf kimi işlənən sözdür; -ıb/-ib, -araq/-ərək, -anda/-əndə, -dıqda/-dikdə şəkilçiləri ilə düzəlir və cümlədəki əsas feilin necə, nə vaxt icra olunduğunu bildirir: gəlib getdi, oxuyaraq gülümsədi, gələndə salam verdi. Bu iki forma arasındakı əsas fərq bundan ibarətdir: feili sifət ismi izah edir və «hansı? necə (əşya)?» sualına cavab verir, feili bağlama isə feili izah edir və «necə? nə vaxt?» sualına cavab verir. Hər iki forma təsriflənmir, yəni şəxsə və zamana görə dəyişmir — buna görə də onlar «təsriflənməyən feil formaları» adlanır. Eyni feil kökündən həm feili sifət, həm feili bağlama düzəldilə bilər, amma cümlədəki funksiyası fərqlidir: «oxuyan uşaq» (feili sifət, ismi izah edir) və «uşaq oxuyaraq getdi» (feili bağlama, feili izah edir).
Əsas terminlər
| Şəkilçi | Nümunə | Mənası |
|---|---|---|
| -an/-ən | gələn adam | Hazırkı/ümumi zamanda olan hərəkəti bildirir |
| -mış/-miş/-muş/-müş | yazılmış məktub | Artıq başa çatmış hərəkəti bildirir |
| -acaq/-əcək | oxunacaq kitab | Gələcəkdə icra olunacaq hərəkəti bildirir |
| -ası/-əsi | gedəsi yol | Görülməli/edilməli hərəkəti bildirir |
Feili sifət şəkilçiləri feilə sifət mənası qatır və isimi izah edir.
| Əlamət | Feili sifət | Feili bağlama |
|---|---|---|
| Hansı nitq hissəsinin əlamətini daşıyır? | Sifət | Zərf |
| Nəyi izah edir? | İsmi (əşyanı) | Feili (hərəkəti) |
| Sual | Hansı? Necə (əşya)? | Necə? Nə vaxt? |
| Şəkilçilər | -an/-ən, -mış/-miş/-muş/-müş, -acaq/-əcək, -ası/-əsi | -ıb/-ib, -araq/-ərək, -anda/-əndə, -dıqda/-dikdə |
| Nümunə | gələn adam | gəlib getdi |
Hər iki forma feildən düzəlir, lakin cümlədə fərqli funksiya daşıyır.
- 1Addım 1 — Feildən düzələn sözü tap: Cümlədəki sözlər arasında feil kökündən düzələn söz «yazılmış»dır.
- 2Addım 2 — Şəkilçini müəyyən et: «Yaz» feil kökünə əvvəlcə -ıl (məchul növ), sonra -mış (feili sifət şəkilçisi) artırılıb: yaz+ıl+mış = yazılmış.
- 3Addım 3 — Hansı sözü izah etdiyini yoxla: «Yazılmış» sözü «məktubu» ismini izah edir: hansı məktubu? — yazılmış məktubu.
- 4Addım 4 — Nəticə: «Yazılmış» feili sifətdir, çünki ismi izah edir və -mış şəkilçisi ilə düzəlib.
- 1Addım 1 — Feildən düzələn sözü tap: Cümlədə feil kökündən düzələn söz «gülərək»dir.
- 2Addım 2 — Şəkilçini müəyyən et: «Gül» feil kökünə -ərək (feili bağlama şəkilçisi) artırılıb: gül+ərək = gülərək.
- 3Addım 3 — Hansı sözü izah etdiyini yoxla: «Gülərək» sözü əsas feili — «girdi»ni izah edir: necə girdi? — gülərək girdi.
- 4Addım 4 — Nəticə: «Gülərək» feili bağlamadır, çünki feili izah edir və -ərək şəkilçisi ilə düzəlib.
- 1Addım 1 — Birinci cümləni təhlil et: «Oxuyan uşaq dərsini bilir» — «oxuyan» sözü «uşaq» ismini izah edir (hansı uşaq? — oxuyan uşaq). Bu, -an şəkilçili feili sifətdir.
- 2Addım 2 — İkinci cümləni təhlil et: «Uşaq oxuyaraq yoruldu» — «oxuyaraq» sözü «yoruldu» felini izah edir (necə yoruldu? — oxuyaraq yoruldu). Bu, -araq şəkilçili feili bağlamadır.
- 3Addım 3 — Nəticə: Eyni «oxu-» kökündən iki fərqli forma düzəlib: «oxuyan» ismi izah edən feili sifət, «oxuyaraq» isə feili izah edən feili bağlamadır. Fərq şəkilçidə və izah etdiyi sözdə görünür.
Feili sifəti tanımaq üçün yoxla: söz bir ismi izah edirmi, «hansı? necə (əşya)?» sualına cavab verirmi? Əgər bəlidirsə — feili sifətdir. Məsələn, «gələn adam» — hansı adam? gələn adam.
Feili bağlamanı tanımaq üçün yoxla: söz cümlənin əsas felini izah edirmi, «necə? nə vaxt?» sualına cavab verirmi? Əgər bəlidirsə — feili bağlamadır. Məsələn, «gəlib getdi» — necə getdi? gəlib getdi.
Ümumi xəta: eyni feil kökündən düzələn -an/-ən (gələn) və -araq/-ərək (gələrək) formalarını qarışdırmaq və ikisini də eyni cür saymaq. Fərq şəkilçidə deyil, funksiyadadır: «gələn» ismi izah edir (feili sifət), «gələrək» feili izah edir (feili bağlama).
-mış/-miş/-muş/-müş şəkilçili hər söz feili sifət deyil! Əgər söz cümlənin xəbəri kimi işlənib heç bir ismi izah etmirsə (məsələn, «yazmışdır» — burada -dır xəbərlik şəkilçisi var), bu, feilin nəqli keçmiş zamanıdır, feili sifət deyil. Feili sifət mütləq bir ismi izah etməlidir: yazılmış məktub.
Qaydalar
- 1Feili sifət feil kökünə -an/-ən, -mış/-miş/-muş/-müş, -acaq/-əcək, -ası/-əsi şəkilçiləri artırmaqla düzəlir və ismi izah edir.
- 2Feili bağlama feil kökünə -ıb/-ib/-ub/-üb, -araq/-ərək, -anda/-əndə, -dıqda/-dikdə/-duqda/-dükdə şəkilçiləri artırmaqla düzəlir və feili izah edir.
- 3Feili sifət «hansı? necə (əşya)?» sualına, feili bağlama isə «necə? nə vaxt?» sualına cavab verir.
- 4Hər iki forma təsriflənmir — şəxsə və zamana görə dəyişmir, ona görə «təsriflənməyən feil formaları» adlanır.
- 5Eyni feil kökündən düzəlsə də, funksiyasına görə fərqlənir: isimdən əvvəl gəlib onu izah edirsə — feili sifət; əsas feili izah edirsə — feili bağlama.
- 6-mış/-miş/-muş/-müş şəkilçili söz həmişə feili sifət olmaya bilər: cümlənin xəbəri kimi işlənib (məsələn, -dır ilə) heç bir ismi izah etmirsə, bu, feilin nəqli keçmiş zamanıdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir