Əvəzliyin məna növləri
Əvəzliyin altı məna növü.
Əvəzlik – ismin, sifətin və ya sayın yerində işlənib onları əvəz edən, lakin öz-özlüyündə əşya, əlamət və ya miqdar bildirməyən nitq hissəsidir. Əvəzliklər mənasına görə altı məna növünə ayrılır: şəxs, işarə, sual, qeyri-müəyyən, təyini və inkar əvəzlikləri. Şəxs əvəzlikləri (mən, sən, o, biz, siz, onlar) danışanı, dinləyəni və ya söhbətdə haqqında danışılan şəxsi bildirir; işarə əvəzlikləri (bu, o, həmin, elə, belə) əşyanı və ya əlaməti göstərir; sual əvəzlikləri (kim? nə? hansı? neçə?) sual bildirir. Qeyri-müəyyən əvəzliklər (kimsə, nəsə, biri, bəzi) dəqiq bilinməyən şəxs və ya əşyanı, təyini əvəzliklər (hamı, bütün, hər, özü) ümumiləşdirməni, inkar əvəzlikləri (heç kim, heç nə, heç bir) isə inkarı ifadə edir. Diqqət yetirilməli məqam budur ki, «o» sözü cümlədəki funksiyasından asılı olaraq həm şəxs əvəzliyi (O məktəbə getdi — III şəxsi bildirir), həm də işarə əvəzliyi (O kitab mənimdir — kitabı göstərir) kimi çıxış edə bilər. Əvəzliklər cümlədə isim kimi hallara görə dəyişə bilər, sifət funksiyasında işləndikdə isə dəyişməz qalır.
Əsas terminlər
| Məna növü | Əvəzliklər | Nümunə cümlə |
|---|---|---|
| Şəxs | mən, sən, o, biz, siz, onlar | Biz sabah kəndə gedirik. |
| İşarə | bu, o, həmin, elə, belə | Bu kitab çox maraqlıdır. |
| Sual | kim? nə? hansı? neçə? | Hansı sinifdə oxuyursan? |
| Qeyri-müəyyən | kimsə, nəsə, biri, bəzi | Kimsə qapını döydü. |
| Təyini | hamı, bütün, hər, özü | Hamı imtahana hazırdır. |
| İnkar | heç kim, heç nə, heç bir | Heç kim bu barədə bilmir. |
Əvəzliklər mənasına görə altı yerə bölünür.
| İşlənmə | Nümunə cümlə | İzah |
|---|---|---|
| Şəxs əvəzliyi | O bu gün məktəbə gəlmədi. | Təkbaşına işlənib III şəxsi (kiminsə) bildirir. |
| İşarə əvəzliyi | O qələm mənimdir. | «Qələm» isminin qarşısında gəlib onu göstərir. |
Eyni söz cümlədəki mövqeyinə görə fərqli məna növünə aid ola bilər.
- 1Addım 1 — Əvəzliyi tap: «Kimsə qapını döydü» cümləsində əvəzlik «kimsə» sözüdür.
- 2Addım 2 — Mənasını sorğula: Qapını döyən şəxsin kim olduğu dəqiq bəlli deyil — söz dəqiq olmayan bir şəxsi bildirir.
- 3Addım 3 — Növünü müəyyən et: Dəqiq bilinməyəni bildirən əvəzliklər qeyri-müəyyən əvəzlik adlanır. Deməli, «kimsə» qeyri-müəyyən əvəzlikdir.
- 1Addım 1 — Birinci cümləni təhlil et: «O bu gün məktəbə gəlmədi» cümləsində «o» təkbaşına işlənib, kiminsə (bir şəxsin) gəlmədiyini bildirir.
- 2Addım 2 — İkinci cümləni təhlil et: «O qələm mənimdir» cümləsində «o» «qələm» isminin qarşısında gəlib onu göstərir.
- 3Addım 3 — Nəticəni çıxar: Birinci cümlədə «o» şəxs əvəzliyi, ikinci cümlədə isə işarə əvəzliyidir — eyni söz, cümlədəki yerinə görə fərqli məna növünə aiddir.
- 1Addım 1 — Bütün əvəzlikləri siyahıya al: «Hər kəs bilir ki, heç kim tapşırığı bitirməyib. Kimsə kömək etməlidir. Sən nə düşünürsən?» mətnində əvəzliklər: hər kəs, heç kim, kimsə, sən, nə.
- 2Addım 2 — Hər birinin məna növünü müəyyən et: Hər kəs → təyini; heç kim → inkar; kimsə → qeyri-müəyyən; sən → şəxs; nə → sual.
- 3Addım 3 — Nəticə: Mətndə beş fərqli məna növündən əvəzlik işlənib; yalnız işarə əvəzliyi təmsil olunmayıb.
Əvəzliyin məna növünü tapmaq üçün əvvəlcə sözün nəyi əvəz etdiyinə bax, sonra özündən soruş: bu, dəqiqdirmi (şəxs/işarə), sualdırmı, dəqiq deyilmi (qeyri-müəyyən), ümumiləşdirirmi (təyini), yoxsa inkar edirmi (inkar).
Ümumi xəta — «o» sözünü həmişə şəxs əvəzliyi saymaq. Amma «o» isimdən əvvəl gəlib onu göstərəndə (o kitab, o ev) işarə əvəzliyidir; təkbaşına şəxsi bildirəndə (o gəldi) şəxs əvəzliyidir.
İnkar əvəzlikləri (heç kim, heç nə, heç bir) olan cümlədə fel də inkar formada olmalıdır: «Heç kim gəlmədi» düzgündür, «Heç kim gəldi» yanlışdır.
«Hamı» və «bütün» tez-tez qarışdırılır: «hamı» şəxsləri (hamı gəldi), «bütün» isə adətən əşyanın hamısını, tamlığını bildirir (bütün kitablar) və sifət funksiyasında işlənir.
Qaydalar
- 1Əvəzlik isim, sifət və ya sayı əvəz edən nitq hissəsidir; öz-özlüyündə əşya, əlamət, miqdar bildirmir.
- 2Əvəzliyin altı məna növü var: şəxs, işarə, sual, qeyri-müəyyən, təyini, inkar.
- 3Şəxs əvəzlikləri (mən, sən, o, biz, siz, onlar) danışanı, dinləyəni və ya barəsində danışılan şəxsi bildirir.
- 4İşarə əvəzlikləri (bu, o, həmin, elə, belə) əşyanı göstərir; sual əvəzlikləri (kim? nə? hansı? neçə?) sual bildirir.
- 5Qeyri-müəyyən (kimsə, nəsə, biri, bəzi) dəqiq olmayanı, təyini (hamı, bütün, hər, özü) ümumiləşdirməni, inkar (heç kim, heç nə, heç bir) inkarı bildirir.
- 6«O» sözü cümlədəki roluna görə həm şəxs, həm də işarə əvəzliyi ola bilər — funksiyasına diqqət et.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir