az5-7.4· Bölmə 7. İdman və sağlamlıq — Təsriflənməyən feillər· ~13 dəq

İsimləşmə və sifətləşmə

Nitq hissəsinin başqa vəzifədə işlənməsi.

Azərbaycan dilində bəzən bir nitq hissəsi öz əsl mənasını saxlamaqla cümlədə başqa bir nitq hissəsinin vəzifəsini yerinə yetirir. Sifət, feili sifət və say cümlədə isim yerində işlənəndə buna isimləşmə deyilir: söz kim? nə? sualına cavab verir, cəm, mənsubiyyət və hal şəkilçiləri qəbul edir və mübtəda, tamamlıq kimi cümlə üzvü olur.

📌Nümunə

Məsələn, «Yaxşılar qalib gəldi» cümləsində «yaxşı» sifəti cəm şəkilçisi qəbul edərək isimləşib, «yaxşı adamlar» mənasını verir. İsim başqa bir ismin qarşısında onun əlamətini (materialını, keyfiyyətini) bildirəndə isə buna sifətləşmə deyilir: söz hansı? sualına cavab verir, təyin vəzifəsində işlənir və heç bir şəkilçi qəbul etmir. Məsələn, «dəmir qapı» birləşməsində «dəmir» isimdir, lakin qapının hazırlandığı materialı bildirdiyi üçün sifətləşib. Hər iki hadisədə sözün nitq hissəsi mənşəyi dəyişmir, yalnız cümlədəki vəzifəsi dəyişir.

Əsas terminlər

isimləşmə — Sifət, feili sifət və ya sayın öz mənasını saxlamaqla cümlədə isim yerində işlənməsi; kim? nə? sualına cavab verir, cəm, mənsubiyyət və ya hal şəkilçiləri qəbul edir.
sifətləşmə — İsmin başqa bir ismin qarşısında onun əlamətini (materialını, keyfiyyətini) bildirərək sifət yerində işlənməsi; hansı? sualına cavab verir, təyin vəzifəsində işlənir.
nitq hissəsinin keçməsi — Bir nitq hissəsinin öz mənşəyini saxlamaqla cümlədə başqa bir nitq hissəsinin funksiyasını yerinə yetirməsi hadisəsi; isimləşmə və sifətləşmə bunun iki növüdür.
feili sifət — Feildən -an/-ən, -mış/-miş və s. şəkilçilərlə düzələn, həm feilin, həm sifətin əlamətlərini daşıyan söz; tənha işlənəndə isimləşə bilər (oxuyan → oxuyanlar).
təyin — Cümlədə bir ismin əlamətini, keyfiyyətini bildirən və hansı? sualına cavab verən cümlə üzvü; sifətləşmiş sözlər bu vəzifədə işlənir.
əlamət — Əşyanın keyfiyyətini, materialını və ya xüsusiyyətini bildirən xüsusiyyət; sifətləşmiş isimlər əşyanın əlamətini göstərir (dəmir qapı — materialdan ibarət əlamət).
İsimləşmə nümunələri
Əsl nitq hissəsiSözCümlədə işlənməsiSual
Sifətyaxşı → yaxşılar«Yaxşılar qalib gəldi.»Kimlər?
Feili sifətoxuyan → oxuyanlar«Oxuyanlar ayağa qalxdı.»Kimlər?
Saybeş → beşi«Beşi gəldi.»Neçəsi?

İsimləşmiş sözlər isim kimi kim?/nə? sualına cavab verir və isim şəkilçiləri qəbul edir.

Sifətləşmə nümunələri
SözƏsl nitq hissəsiBirləşmədə vəzifəsiNümunə
dəmirisimSifətləşib, əlamət bildirirdəmir qapı
qızılisimSifətləşib, əlamət bildirirqızıl üzük
daşisimSifətləşib, əlamət bildirirdaş divar
yunisimSifətləşib, əlamət bildiriryun corab

Sifətləşmiş isimlər heç bir şəkilçi qəbul etmədən təyin vəzifəsində işlənir və hansı? sualına cavab verir.

✎«Yaxşılar qalib gəldi» cümləsində isimləşmənin təhlili
  1. 1Addım 1 — Sözün kök formasını tap: «Yaxşılar» sözünün kök forması «yaxşı»dır — bu, sifətdir.
  2. 2Addım 2 — Şəkilçini araşdır: «Yaxşı» sözünə -lar cəm şəkilçisi artırılıb → «yaxşılar». Sifətlərə birbaşa cəm şəkilçisi əlavə olunması ismə xas əlamətdir.
  3. 3Addım 3 — Sualı və cümlə üzvünü yoxla: «Yaxşılar» sözü kimlər? sualına cavab verir və cümlədə mübtəda vəzifəsindədir — bunlar isim əlamətləridir.
  4. 4Addım 4 — Nəticə: «Yaxşı» sifəti bu cümlədə isimləşib, «yaxşı adamlar» mənasında işlənib.
✎«Dəmir qapı bağlı idi» cümləsində sifətləşmənin təhlili
  1. 1Addım 1 — Birləşmənin tərkib hissələrini ayır: Birləşmə iki sözdən ibarətdir: «dəmir» və «qapı».
  2. 2Addım 2 — «Dəmir» sözünün əsl nitq hissəsini müəyyən et: «Dəmir» maddə bildirən isimdir, öz-özlüyündə nə? sualına cavab verir.
  3. 3Addım 3 — Cümlədəki funksiyasını yoxla: Burada «dəmir» sözü «qapı» isminin qarşısında durur, hansı qapı? sualına cavab verir və qapının hazırlandığı materialı — əlaməti bildirir.
  4. 4Addım 4 — Nəticə: «Dəmir» ismi bu birləşmədə sifətləşib, təyin vəzifəsində işlənib.
✎«Qızıl saat böyüklərin hədiyyəsi idi» cümləsində hər iki hadisənin tapılması
  1. 1Addım 1 — «Qızıl saat» birləşməsini araşdır: «Qızıl» əslində isimdir, lakin burada hansı saat? sualına cavab verib saatın materialını bildirir → sifətləşib.
  2. 2Addım 2 — «Böyüklərin» sözünü araşdır: Kök «böyük» sifətdir, lakin ona -lər cəm və -in yiyəlik hal şəkilçisi artırılıb, kimlərin? sualına cavab verir → isimləşib («böyük adamların» mənasında).
  3. 3Addım 3 — Nəticə: Bu cümlədə həm isimləşmə (böyüklərin), həm də sifətləşmə (qızıl) nümunəsi var.
💡Qeyd

İsimləşmə və sifətləşmə zamanı sözün əsl mənası dəyişmir, yalnız cümlədəki vəzifəsi (funksiyası) dəyişir.

🚫Tez-tez səhv

Ümumi xəta: sifətləşmiş sözü (məsələn, «dəmir qapı»dakı «dəmir») elə sifət hesab etmək. Əslində söz öz nitq hissəsi mənşəyini (isim) saxlayır, sadəcə cümlədə sifətin vəzifəsini yerinə yetirir.

⚠️Diqqət

Feili sifət artıq özü sifət kimi qəbul edilir; onun tənha, isim yerində işlənməsi (oxuyanlar, gələnlər) isimləşmədir, sifətləşmə deyil — bunları qarışdırma.

💡Qeyd

Sifət və ya feili sifət bir ismin qarşısında öz adi funksiyasında işlənəndə (məs. «ağıllı qız», «gələn qonaq») heç bir keçmə baş vermir — bu, adi sifət-isim birləşməsidir.

Qaydalar

  1. 1İsimləşmə: sifət, feili sifət və ya say kim?/nə? sualına cavab verərək isim yerində işlənir və mübtəda, tamamlıq kimi cümlə üzvü olur.
  2. 2İsimləşən söz adətən cəm (-lar/-lər), mənsubiyyət və ya hal şəkilçisi qəbul edir: yaxşı → yaxşılar, oxuyan → oxuyanlar, beş → beşi.
  3. 3Sifətləşmə: isim başqa bir ismin qarşısında onun əlamətini (materialını, keyfiyyətini) bildirərək hansı? sualına cavab verir və təyin vəzifəsində işlənir.
  4. 4Sifətləşən isim heç bir şəkilçi qəbul etmir, öz adi formasında qalır: dəmir qapı, qızıl üzük, daş divar.
  5. 5Hər iki hadisədə sözün əsl nitq hissəsi mənşəyi dəyişmir — yalnız cümlədəki vəzifəsi (funksiyası) dəyişir.
  6. 6Feili sifətin (oxuyan, gələn, yazan) tənha, isim yerində işlənməsi də isimləşmədir, sifətləşmə deyil.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq