Söz birləşmələri
Əsas və asılı söz; birləşmənin tanınması.
Söz birləşməsi iki və ya daha çox sözün mənaca və qrammatik cəhətdən bir-birinə bağlandığı birlikdir. Söz birləşməsinin mütləq iki üzvü olur: əsas söz və asılı söz. Əsas söz birləşmənin mənasını daşıyan, asılı söz isə onu izah edən, dəqiqləşdirən hissədir. Asılı sözdən əsas sözə «hansı?», «nə?», «nəyi?», «kimin?» kimi suallar vermək olar. Söz birləşməsi ayrıca bir sözdən fərqlənir: ayrıca söz tam fikir bildirmir, bitmiş məna kəsb etmir. Bitmiş cümlədən isə fərqi budur ki, cümlə tam fikir bildirir, söz birləşməsi isə yalnız əşya ilə onun əlaməti, hərəkəti arasındakı əlaqəni göstərir — müstəqil fikir bildirmir. Söz birləşməsini tanımaq üçün iki sözün bir-birinə sual verə bilib-vermədiyini yoxla: əgər biri digərini izah edirsə, söz birləşməsidir.
Məsələn, «gözəl bağ» birləşməsində «bağ» əsas sözdür, «gözəl» isə asılı sözdür («hansı bağ? — gözəl bağ»); bu iki söz tam fikir bildirmir, odur ki, söz birləşməsidir, cümlə deyil.
Əsas terminlər
| Vahid növü | Üzv sayı | Tam fikir bildirir? | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Ayrıca söz | 1 | Xeyr | kitab |
| Söz birləşməsi | 2 (əsas + asılı) | Xeyr | maraqlı kitab |
| Cümlə | ən az 1 (xəbər) | Bəli | Uşaq oxudu. |
Söz birləşməsi nə tək sözdür, nə də tam cümlədir — aradakı vahiddir.
| Sual | Asılı sözün mənası | Nümunə birləşmə | Asılı söz | Əsas söz |
|---|---|---|---|---|
| Hansı? | əlamət bildirir | gözəl bağ | gözəl | bağ |
| Kimin? | mənsub olmaq bildirir | dostun kitabı | dostun | kitabı |
| Nəyi? | tamamlıq bildirir | kitabı oxumaq | kitabı | oxumaq |
| Haradan? | yer bildirir | mağazadan almaq | mağazadan | almaq |
| Necə? | tərz bildirir | sürətlə getmək | sürətlə | getmək |
Sual həmişə asılı sözdən əsas sözə verilir — əksi deyil.
| Birləşmə | Əsas söz | Asılı söz | Verilən sual |
|---|---|---|---|
| soyuq su | su | soyuq | hansı su? |
| məktəb həyəti | həyət | məktəb | hansı həyət? |
| dağın zirvəsi | zirvəsi | dağın | kimin zirvəsi? |
| sürətli qatar | qatar | sürətli | hansı qatar? |
| evə gəldi | gəldi | evə | hara gəldi? |
| məktəbə getmək | getmək | məktəbə | hara getmək? |
Hər birləşmədə yalnız bir əsas söz və bir asılı söz var.
- 1Addım 1 — Cümləni oxu: «Balaca qız sevincli şəkildə qaçdı.» — bu tam cümlədir, çünki xəbəri var («qaçdı»).
- 2Addım 2 — İki sözün əlaqəsini yoxla: «Balaca» → «hansı qız?» → «qız» — sual keçir, əlaqə var. Deməli «balaca qız» söz birləşməsidir.
- 3Addım 3 — Əsas və asılı sözü müəyyənləşdir: Əsas söz: «qız» (birləşmənin əsas mənasını daşıyır). Asılı söz: «balaca» (qızı dəqiqləşdirir).
- 4Nəticə: Söz birləşməsi: «balaca qız». Tam cümlə isə söz birləşməsi sayılmır.
- 1Addım 1 — Cümlənin üzvlərini müəyyənləşdir: «Müəllim» — mübtəda (kim?). «Yoxladı» — xəbər (nə etdi?). «Dəftəri» — tamamlıq (nəyi?).
- 2Addım 2 — Sual üsulunu tətbiq et: «Dəftəri» → «nəyi yoxladı?» → «yoxladı» — sual keçir. Deməli «dəftəri yoxladı» söz birləşməsidir.
- 3Addım 3 — «Müəllim dəftəri» yanlış cavabı yoxla: «Müəllim dəftəri» — «müəllim» mübtədadır, «dəftəri»ni dəqiqləşdirmir; bu iki söz arasında əsas-asılı əlaqəsi yoxdur.
- 4Nəticə: Söz birləşməsi: «dəftəri yoxladı». Əsas söz: «yoxladı». Asılı söz: «dəftəri».
Söz birləşməsini tanımaq üçün bir sözün digərini dəqiqləşdirib-dəqiqləşdirmədiyini yoxla: əgər birindən o birinə «hansı?», «kimin?», «nəyi?» kimi sual vermək olarsa, bu söz birləşməsidir.
Sualın istiqamətinə diqqət et: sual həmişə asılı sözdən əsas sözə verilir. «Süfrə»dən «ana»ya deyil, «ananın»dan «süfrə»yə: «kimin süfrəsi?».
Çox yayılmış səhv: mübtəda ilə xəbəri söz birləşməsi saymaq. «Uşaqlar oynadı.» və «Günəş doğdu.» cümlədir — tam fikir bildirir, xəbəri var. Söz birləşməsi isə heç vaxt tam fikir bildirmir, xəbəri olmur.
Digər yayılmış səhv: hər iki sözü əsas söz hesab etmək. Söz birləşməsinin yalnız bir əsas sözü olur. «Sürətli qatar»da «hər ikisi əsas sözdür» cavabı yanlışdır — əsas söz yalnız «qatar»dır.
Qaydalar
- 1Söz birləşməsi iki üzvdən ibarətdir: əsas söz (baş tərəf) və asılı söz (tabe tərəf).
- 2Asılı sözdən əsas sözə sual verilir: hansı? nə? nəyi? kimin? necə? və s.
- 3Söz birləşməsi tam fikir bildirmir — sona müstəqil məna kəsb etmir; bu cəhətdən cümlədən fərqlənir.
- 4Ayrıca bir söz söz birləşməsi sayılmır, çünki iki ayrı üzv yoxdur.
- 5Söz birləşməsini tanımaq üçün iki sözün bir-birinə sual verə bilib-vermədiyini yoxla; əgər biri digərini dəqiqləşdirirsə, söz birləşməsidir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir