Frazeoloji birləşmələr
Sabit, bütöv məcazi mənalı söz birləşmələri.
Frazeoloji birləşmə iki və ya daha çox sözdən ibarət, tərkibi sabit, bütöv və məcazi mənası olan söz birləşməsidir. Sərbəst söz birləşməsindən fərqli olaraq, frazeoloji birləşmədə sözlər öz ayrı-ayrı mənasını itirir və ifadə bütövlükdə tək bir məna bildirir: «ağzı sulanmaq» — bir şeyi çox istəmək, həsəd aparmaq; «göz yummaq» — görməzdən gəlmək; «əl-ələ vermək» — birləşib yardımlaşmaq; «başını itirmək» — çaşıb-qalmaq; «ürəyi düşmək» — qorxmaq. Sərbəst birləşmədə isə hər söz öz həqiqi (hərfi) mənasında işlənir və sözlər başqa sözlərlə sərbəst əvəz oluna bilər, məsələn «qırmızı alma» — «yaşıl alma» da ola bilər. Frazeoloji birləşmənin tərkibi dəyişməzdir: nə sözlərin sırası, nə də özü dəyişdirilə, nə də sinonimlə əvəz edilə bilməz. Cümlədə frazeoloji birləşmə bir bütöv cümlə üzvü kimi çıxış edir. Onu başa düşmək üçün sözləri ayrılıqda deyil, bütöv ifadəni bir vahid kimi, kontekstə əsaslanaraq oxumaq lazımdır.
Əsas terminlər
| Frazeoloji birləşmə | Məcazi məna | Nümunə cümlə |
|---|---|---|
| ağzı sulanmaq | bir şeyi çox istəmək, həvəs göstərmək | Uşaq tortu görəndə ağzı sulandı. |
| göz yummaq | bilə-bilə görməzdən gəlmək | Müəllim onun kiçik səhvinə göz yumdu. |
| əl-ələ vermək | birləşib bir işi görmək, yardımlaşmaq | Sinif yoldaşları əl-ələ verib otağı təmizlədilər. |
| başını itirmək | həyəcandan nə edəcəyini bilməmək, çaşmaq | Qəfil xəbərdən o, başını itirdi. |
| ürəyi düşmək | qorxmaq, təlaşlanmaq | Qaranlıq küçədə onun ürəyi düşdü. |
Hər ifadənin mənası sözlərin ayrı-ayrı mənalarının cəmindən fərqlidir.
| Əlamət | Frazeoloji birləşmə | Sərbəst birləşmə |
|---|---|---|
| Məna | Bütöv, məcazi (ağzı sulanmaq = arzulamaq) | Sözbəsöz, həqiqi (qırmızı alma) |
| Tərkib | Sabit, dəyişməz | Dəyişkən, söz əvəz oluna bilər |
| Sözlərin sırası | Dəyişdirilə bilməz | Sərbəst dəyişə bilər |
| Nümunə (eyni söz) | göz yummaq — görməzdən gəlmək | gözünü yummaq — gözləri fiziki bağlamaq |
Eyni söz birləşməsi kontekstdən asılı olaraq həm sərbəst, həm frazeoloji məna verə bilər.
- 1Addım 1 — Cümləni oxu: «Qaranlıq meşədə onun ürəyi düşdü.» Diqqət et: söz birləşmələrindən biri hərfi mənada başa düşülmür.
- 2Addım 2 — Hərfi mənanı yoxla: «Ürəyi düşmək» ifadəsini hərfi mənada oxusaq, mənasız çıxar — ürək bədəndən həqiqətən düşə bilməz. Deməli, bu, sabit, məcazi mənalı birləşmədir.
- 3Addım 3 — Nəticə: «Ürəyi düşmək» frazeoloji birləşmədir, mənası «qorxmaq»dır. Cümlənin əsl mənası: «Qaranlıq meşədə o qorxdu.»
- 1Addım 1 — Birinci cümləni oxu: «Bala yatmaq üçün gözünü yumdu.» Burada söz hərfi mənada işlənib — göz qapaqlarını bağlamaq.
- 2Addım 2 — İkinci cümləni oxu: «Müəllim şagirdin gecikməsinə göz yumdu.» Burada «göz yummaq» hərfi məna vermir, «görməzdən gəlmək» mənasındadır.
- 3Addım 3 — Nəticə: Eyni söz birləşməsi kontekstdən asılı olaraq həm sərbəst (hərfi), həm də frazeoloji (məcazi) məna verə bilər. İkinci cümlədəki «göz yummaq» frazeoloji birləşmədir.
- 1Addım 1 — Cümləni oxu: «Yanğın xəbərini eşidəndə o, başını itirdi və nə edəcəyini bilmədi.»
- 2Addım 2 — Hərfi mənanı yoxla: «Başını itirmək» ifadəsini hərfi mənada başın həqiqətən itməsi kimi başa düşmək mənasızdır — deməli, bu, frazeoloji birləşmədir.
- 3Addım 3 — Konteksdən mənanı çıxar: Cümlədəki digər hissə — «nə edəcəyini bilmədi» — ifadənin mənasını aydınlaşdırır: «başını itirmək» = «çaşıb-qalmaq, təlaşa düşmək».
- 4Addım 4 — Nəticə: «Başını itirmək» frazeoloji birləşməsi «çaşmaq, təlaşlanmaq» mənasını verir.
Frazeoloji birləşmənin mənasını tapmaq üçün sözləri ayrı-ayrı tərcümə etmə, bütöv ifadəni bir vahid kimi düşün.
Ümumi xəta: frazeoloji birləşmədəki sözləri sərbəst söz kimi qəbul edib hərfi mənada başa düşmək. Məsələn, «ağzı sulanmaq» ifadəsini «ağızda su yaranması» kimi deyil, «bir şeyi çox istəmək» mənasında başa düşmək lazımdır.
Frazeoloji birləşmənin tərkibindəki sözləri sinonimlə əvəz etmək və ya sırasını dəyişmək olmaz — bu, ifadənin mənasını itirər. Məsələn, «əl-ələ vermək» yerinə «əli-ələ tutmaq» demək düzgün deyil.
Eyni söz birləşməsi kontekstdən asılı olaraq bəzən sərbəst, bəzən frazeoloji məna verə bilər (göz yummaq nümunəsi) — mətnə diqqətlə bax.
Qaydalar
- 1Frazeoloji birləşmə iki və ya daha artıq sözün sabit, dəyişməz birləşməsindən ibarətdir.
- 2Onun mənası bütövlükdə məcazidir — sözlərin ayrı-ayrı mənalarının cəmi deyil.
- 3Tərkibindəki sözlər sinonimlə əvəz edilə bilməz, sözlərin sırası dəyişdirilə bilməz.
- 4Sərbəst söz birləşməsində sözlər öz həqiqi (hərfi) mənasında işlənir, sözlər sərbəst əvəzlənə bilər.
- 5Cümlədə frazeoloji birləşmə bir bütöv cümlə üzvü rolunu oynayır.
- 6Frazeoloji birləşmənin mənasını kontekstdən öyrənmək lazımdır, sözləri hərfi tərcümə etmək olmaz.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir