Samitlərin tələffüzü
Söz və heca sonunda cingiltili samitlərin (b, c, d, g) tələffüzdə qismən karlaşması və yazılışla fərqi.
Azərbaycan dilində sözün yazılışı (orfoqrafiya) ilə tələffüzü (orfoepiya) həmişə üst-üstə düşmür. Bunun ən mühüm nümunəsi söz və heca sonunda cingiltili samitlərin — «b, c, d, g» — qismən karlaşmasıdır: yazılış dəyişmir, yalnız deyiliş fərqlənir.
Məsələn, «kitab» yazılır, [kitap] deyilir; «palıd» yazılır, [palıt] deyilir; «rəng» yazılır, [rənk] deyilir; «borc» yazılır, [borç] deyilir. Karlaşma yalnız samit söz və ya heca sonunda, özündən sonra sait yox, samit gəldikdə (və ya heç nə gəlmədikdə) baş verir: «kitablar» [kitaplar] kimi tələffüz olunur, çünki «b»dən sonra samit («l») gəlir; lakin «kitabı» sözündə «b»dən sonra sait («ı») gəldiyi üçün karlaşma baş vermir, [kitabı] kimi deyilir. Karlaşan samitlərin kar qarşılığı belədir: b-p, c-ç, d-t, g-k. Bəzi samitlər — «v» və «q» — bu karlaşma qaydasına tabe deyil, mövqedən asılı olmayaraq öz tələffüzlərini saxlayırlar. Artıq kar samitlə (məsələn, «k») bitən sözlərdə isə heç bir dəyişiklik baş vermir: «ürək» sözü yazıldığı kimi tələffüz olunur.
Əsas terminlər
| Cingiltili samit | Kar qarşılığı | Yazılış | Tələffüz |
|---|---|---|---|
| b | p | kitab | [kitap] |
| d | t | palıd | [palıt] |
| g | k | rəng | [rənk] |
| c | ç | borc | [borç] |
Söz sonunda bu beş cingiltili samit qismən karlaşır; yazılış dəyişmir, yalnız tələffüz fərqlənir.
| Söz forması | Samitdən sonra nə gəlir | Tələffüz | Karlaşma |
|---|---|---|---|
| kitab | Heç nə (söz sonu) | [kitap] | Var |
| kitabı | Sait (-ı) | [kitabı] | Yoxdur |
| kitablar | Samit (-l-) | [kitaplar] | Var |
| kitaba | Sait (-a) | [kitaba] | Yoxdur |
Karlaşma samitdən sonra sait şəkilçi gəldikdə aradan qalxır; samit və ya heç nə gəldikdə isə qalır.
| Samit | Növü | Kar qarşılığı | Xüsusiyyəti |
|---|---|---|---|
| v | Cingiltili | f | Söz sonunda b, c, d, g kimi karlaşmır |
| q | Cingiltili | k | Mövqedən asılı olmayaraq cingiltili qalır |
| h | Kar | Qarşılığı yoxdur | Heç bir cingiltili samitlə cütləşmir |
Bütün cingiltili samitlər söz sonunda karlaşmır; «v» və «q» bu qaydadan kənardadır.
- 1Söz: «rəng»
- 2Addım 1 — Son samiti tap: Söz «g» cingiltili samiti ilə bitir.
- 3Addım 2 — Mövqeyi yoxla: «G» sözün lap sonundadır, ondan sonra heç nə gəlmir.
- 4Addım 3 — Kar qarşılığını tap: «G» samitinin kar qarşılığı «k»dır.
- 5Nəticə: Söz «rəng» yazılır, [rənk] kimi tələffüz olunur.
- 1Söz: «kitab» sözünə iki fərqli şəkilçi əlavə edək.
- 21-ci hal: kitabı (təsirlik hal, -ı): «B»dən sonra sait gəlir → samit iki sait arasında qalır, karlaşmır: [kitabı].
- 32-ci hal: kitablar (cəm, -lar): «B»dən sonra samit («l») gəlir → «b» heca sonunda qalır, karlaşır: [kitaplar].
- 4Qayda: Karlaşma samitdən sonra sait gəlmədikdə (heç nə və ya samit gəldikdə) baş verir; sait şəkilçi karlaşmanın qarşısını alır.
Karlaşma yalnız tələffüzə aiddir — yazılış dəyişmir. «Kitab» sözünü həmişə «b» ilə yaz, «p» ilə yox, hətta [kitap] deyilsə də.
Karlaşma bütün cingiltili samitlərə deyil, yalnız «b, c, d, g»yə aiddir. «V» və «q» bu qaydaya tabe deyil.
Tələbələr tez-tez «kitabı», «palıdı» kimi sözlərdə də karlaşma olduğunu düşünürlər. Əslində, samitdən sonra sait şəkilçi gəldikdə («-ı», «-a» və s.) karlaşma BAŞ VERMİR: [kitabı], [palıdı], [kitaba].
«Q» samitini kar samit hesab etmək geniş yayılmış səhvdir. Əslində «q» cingiltilidir; onun kar qarşılığı «k»dır.
Söz artıq kar samitlə bitirsə (məsələn, «ürək», «at», «quş»), heç bir karlaşma baş vermir — yazılış və tələffüz eynidir.
Qaydalar
- 1Orfoepiya sözün tələffüzünü, orfoqrafiya isə yazılışını öyrənir; bu ikisi bəzən üst-üstə düşmür.
- 2Söz və heca sonunda cingiltili «b, c, d, g» samitləri qismən karlaşır: b→p, c→ç, d→t, g→k (kitab→[kitap], borc→[borç], palıd→[palıt], rəng→[rənk]).
- 3Karlaşma yalnız tələffüzə aiddir, sözün yazılışını dəyişmir: «kitab» yazılışı saxlanılır.
- 4Karlaşma samitdən sonra sait şəkilçi gəldikdə baş vermir: «kitabı» [kitabı] (dəyişmir), «kitablar» [kitaplar] (samitdən əvvəl gəldiyi üçün dəyişir).
- 5«V» və «q» samitləri bu karlaşma qaydasına tabe deyil, mövqedən asılı olmayaraq sabit tələffüz olunur.
- 6Artıq kar samitlə bitən sözlərdə (məsələn, «ürək») heç bir dəyişiklik baş vermir; yazılış və tələffüz eynidir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir