L samiti ilə başlanan bəzi şəkilçilərin tələffüzü
«L» ilə başlayan şəkilçilərin (-lar/-lər, -lı/-li/-lu/-lü, -lıq/-lik/-luq/-lük, -la/-lə) yazılışı və danışıqdakı tələffüzü.
Azərbaycan dilində «l» samiti ilə başlayan bir sıra şəkilçilər mövcuddur: cəm bildirən «-lar/-lər» (uşaq+lar), aidlik bildirən «-lı/-li/-lu/-lü» (duz+lu), əşyanın hal/keyfiyyətini bildirən «-lıq/-lik/-luq/-lük» (mehribanlıq) və «ilə» qoşmasının bitişik forması olan «-la/-lə» (qələm+lə). Bu şəkilçilərin hansı variantının seçilməsi ahəng qanununa əsaslanır: söz kökündəki son saitin qalınlığına/incəliyinə görə şəkilçi variantı dəyişir. Yazılışda (orfoqrafiyada) bu şəkilçilər həmişə «l» ilə yazılır və heç vaxt dəyişdirilmir. Lakin canlı danışıqda (orfoepiyada) bəzi samitlərdən, xüsusən burun samiti «n»-dən sonra, «l» səsi assimilyasiyaya uğrayaraq özündən əvvəlki samitə bənzəyir: «onlar» tələffüzdə [onnar], «gəlinlər» isə [gəlinnər] kimi səslənir. «d, t, s, ş, z, r» kimi samitlərdən sonra da «l» assimilyasiyaya uğrayır, lakin bu zaman «d» kimi səslənir: «atlar» → [atdar]. «Kitablar» kimi sözlərdə isə (kök «b» ilə bitir) «l» dəyişmir. Bu, yalnız şifahi nitqə aid fonetik hadisədir; yazıda «onlar», «gəlinlər» formaları qorunur. Deməli, orfoepiya ilə orfoqrafiya arasında fərq var: yazılış sabitdir, tələffüz isə danışıq tərzinə görə dəyişə bilər.
Əsas terminlər
| Şəkilçi qrupu | Variantlar | Məna | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Cəm | -lar / -lər | Çoxluq | uşaqlar, gəlinlər |
| Aidlik | -lı / -li / -lu / -lü | Bir şeyə malik olma | duzlu, işıqlı |
| Hal/keyfiyyət | -lıq / -lik / -luq / -lük | Hal, keyfiyyət bildirən isim | mehribanlıq, gözəllik |
| Vasitəlik | -la / -lə | «ilə» qoşmasının bitişik forması | qələmlə, dostlarla |
Hər şəkilçi qrupunun variantı ahəng qanununa görə seçilir.
| Söz | Yazılış forması | Danışıqdakı tələffüz | Qeyd |
|---|---|---|---|
| onlar | onlar | [onnar] | «n»dən sonra «l» assimilyasiyaya uğrayır |
| bunlar | bunlar | [bunnar] | «n»dən sonra «l» assimilyasiyaya uğrayır |
| gəlinlər | gəlinlər | [gəlinnər] | «n»dən sonra «l» assimilyasiyaya uğrayır |
| kitablar | kitablar | [kitablar] | «b»dən sonra assimilyasiya baş vermir, tələffüz yazılışla eynidir |
Yazıda «l» şəkilçiləri həmişə sabit qalır; danışıqda isə bəzi samitlərdən sonra dəyişə bilər.
| Söz kökü | Son sait | Sait növü | Seçilən şəkilçi | Nəticə |
|---|---|---|---|---|
| sağlam | a | Qalın, dodaqlanmayan | -lıq | sağlamlıq |
| gözəl | ə | İncə, dodaqlanmayan | -lik | gözəllik |
| mehriban | a | Qalın, dodaqlanmayan | -lıq | mehribanlıq |
| dost | o | Qalın, dodaqlanan | -luq | dostluq |
Şəkilçinin sait variantı söz kökünün son hecasındakı saitə uyğunlaşır.
- 1Söz: «Gəlinlər» sözünü yazılış və tələffüz baxımından təhlil edək.
- 2Addım 1 — Yazılış forması: Yazıda söz «gəlin + lər» şəklində, «l» samiti ilə yazılır: gəlinlər.
- 3Addım 2 — Danışıq forması: Canlı danışıqda «l» səsi özündən əvvəlki «n» səsinə bənzəyərək assimilyasiyaya uğrayır: [gəlinnər].
- 4Addım 3 — Nəticə: Yazıda həmişə «gəlinlər» forması işlədilir; [gəlinnər] tələffüzü yalnız şifahi nitqə aiddir, orfoqrafiyaya təsir etmir.
- 1Söz kökü: «Sağlam» sözünə hal/keyfiyyət bildirən şəkilçi əlavə edək.
- 2Addım 1 — Son saiti tap: «Sağlam» sözünün son hecasındakı sait «a»dır.
- 3Addım 2 — Sait növünü müəyyən et: «A» saiti qalın və dodaqlanmayan saitdir.
- 4Addım 3 — Uyğun şəkilçini seç: Qalın, dodaqlanmayan saitə uyğun variant «-lıq»dır: sağlam + lıq = sağlamlıq.
«L» ilə başlayan şəkilçilər (-lar/-lər, -lı/-li/-lu/-lü, -lıq/-lik/-luq/-lük, -la/-lə) yazıda HƏMİŞƏ «l» ilə yazılır, tələffüzdən asılı olmayaraq.
Danışıqdakı [onnar], [gəlinnər] kimi tələffüzləri yazıda əks etdirmək səhvdir; doğru yazılış «onlar», «gəlinlər»dir.
Bəzi şagirdlər assimilyasiyaya uğramış tələffüzü (onnar, bunnar) yazı qaydası zənn edir. Unutmayın: assimilyasiya yalnız orfoepik hadisədir, orfoqrafiyaya aid deyil.
Şəkilçinin hansı variantının seçiləcəyini (-lar yoxsa -lər, -lıq yoxsa -lik və s.) söz kökünün son hecasındakı sait səs — ahəng qanunu — müəyyən edir.
Assimilyasiya bütün samitlərdən sonra deyil, əsasən «n» kimi burun samitlərdən sonra müşahidə olunur; «kitablar» kimi sözlərdə tələffüz yazılışla eynidir.
Qaydalar
- 1«L» samiti ilə başlayan əsas şəkilçilər: cəm — «-lar/-lər», aidlik — «-lı/-li/-lu/-lü», hal/keyfiyyət — «-lıq/-lik/-luq/-lük», vasitəlik («ilə»nin bitişik forması) — «-la/-lə».
- 2Şəkilçinin hansı variantının seçilməsi ahəng qanununa — söz kökünün son hecasındakı saitin qalınlıq/incəlik uyğunluğuna — əsaslanır.
- 3Yazılışda bu şəkilçilər həmişə «l» ilə yazılır; orfoqrafiya sabitdir və danışıq tərzindən asılı olmayaraq dəyişmir.
- 4Canlı danışıqda bəzi samitlərdən, xüsusən «n»-dən sonra, «l» assimilyasiyaya uğrayır: «onlar»→[onnar], «gəlinlər»→[gəlinnər].
- 5Assimilyasiya yalnız orfoepik (tələffüz) hadisədir; yazıda əks olunmur — «onlar» və «gəlinlər» formaları dəyişməz qalır.
- 6Orfoepiya (deyiliş qaydaları) ilə orfoqrafiya (yazılış qaydaları) fərqli anlayışlardır: biri tələffüzü, digəri yazılışı tənzimləyir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir