Alınma sözlərin bitişik və defislə yazılması
Əcnəbi mənşəli mürəkkəb sözlərin bitişik və defislə yazılış qaydaları.
Əcnəbi (əsasən Avropa) mənşəli sözlərdən düzələn mürəkkəb sözlərin yazılışında iki əsas qayda var. Əgər söz «avto-», «foto-», «mikro-», «makro-», «aero-», «tele-», «radio-» kimi komponentlə başlayırsa və bu komponent dilimizdə müstəqil söz kimi işlənmirsə, söz BİTİŞİK yazılır: «avtomobil», «fotoaparat», «mikroavtobus», «teleqram», «radioqəbuledici», «aeroport». Əgər söz rəsmi vəzifə, rütbə və ya status bildirən «vitse-», «eks-», «kontr-», «general-» kimi əlavə ilə yaranırsa, DEFİSLƏ yazılır: «vitse-prezident», «eks-çempion», «kontr-admiral», «general-mayor». Bu, ikinci komponentin nisbətən müstəqil status daşıdığını və dəyişən əsas sözə (prezident, çempion, admiral) əlavə olunan sabit ön ünsür olduğunu göstərir. Yazılışı düzgün müəyyən etmək üçün sözün hansı qrupa aid olduğunu — sadə əşya/hadisə adımı, yoxsa vəzifə/rütbə adımı — müəyyənləşdirmək lazımdır.
Əsas terminlər
| Komponent | Mənası | Nümunə sözlər |
|---|---|---|
| avto- | özühərəkətedən, maşınla bağlı | avtomobil, avtobus, avtovağzal |
| foto- | şəkil, işıqla bağlı | fotoaparat, fotoşəkil |
| mikro- | kiçik | mikroavtobus, mikrorayon, mikroskop |
| makro- | böyük, geniş | makroiqtisadiyyat |
| aero- | hava ilə bağlı | aeroport, aeroklub |
| tele- | uzaqdan | teleqram, televizor |
| radio- | radiodalğa ilə bağlı | radioqəbuledici, radiostansiya |
Bu komponentlər Azərbaycan dilində müstəqil söz kimi işlənmir, ona görə mürəkkəb söz bitişik yazılır.
| Əlavə | Mənası | Nümunə sözlər |
|---|---|---|
| vitse- | müavin, ikinci dərəcəli | vitse-prezident, vitse-admiral, vitse-konsul, vitse-çempion |
| eks- | keçmiş, əvvəlki | eks-prezident, eks-çempion, eks-nazir |
| kontr- | əks, qarşı (hərbi rütbə) | kontr-admiral |
| general- | ali hərbi rütbə | general-mayor, general-leytenant, general-polkovnik |
Bu əlavələr rəsmi vəzifə və ya hərbi rütbə bildirir, ona görə əsas sözdən defislə ayrılır.
| Əlamət | Bitişik yazılış | Defislə yazılış |
|---|---|---|
| Komponentin müstəqilliyi | Müstəqil söz kimi işlənmir (avto-, foto-) | Rəsmi status/rütbə bildirir (vitse-, eks-, general-) |
| Nümunə | avtomobil, teleqram, aeroport | vitse-prezident, eks-çempion, general-mayor |
| Yoxlama sualı | «Bu komponent tək işlənə bilirmi?» — Xeyr | «Bu əlavə vəzifə/rütbə bildirirmi?» — Bəli |
İki qaydanı ayırd etmək üçün komponentin müstəqilliyini və funksiyasını yoxlamaq lazımdır.
- 1Söz: «vitseprezident» / «vitse-prezident» — hansı düzgündür?
- 2Addım 1 — Komponenti ayır: Sözü iki hissəyə ayırırıq: «vitse» və «prezident».
- 3Addım 2 — Funksiyanı müəyyən et: «Vitse» rəsmi vəzifə əlavəsidir (müavin mənasında), müstəqil işlənməyən sadə komponent deyil.
- 4Addım 3 — Qaydanı tətbiq et: Rəsmi vəzifə/rütbə əlavələri defislə yazılır, ona görə düzgün forma «vitse-prezident»dir.
- 1Söz: «aeroport» / «aero-port» — hansı düzgündür?
- 2Addım 1 — Komponenti ayır: Sözü iki hissəyə ayırırıq: «aero» və «port».
- 3Addım 2 — Funksiyanı müəyyən et: «Aero» dilimizdə müstəqil söz kimi işlənmir və heç bir vəzifə/rütbə bildirmir.
- 4Addım 3 — Qaydanı tətbiq et: Müstəqil işlənməyən, status bildirməyən komponentlər bitişik yazılır, ona görə düzgün forma «aeroport»dur.
Yoxlama sualı: əlavə komponent (vitse-, eks-, kontr-, general-) rəsmi vəzifə və ya rütbə bildirirsə — defislə; sadəcə əşya/hadisə bildirən, müstəqil işlənməyən komponentdirsə (avto-, foto-, mikro-, makro-, aero-, tele-, radio-) — bitişik.
«Eks-» və «vitse-» əlavələri həmişə kiçik hərflə yazılır, xüsusi ad olmadıqda: eks-prezident, vitse-admiral (böyük hərflə yox).
Tələbələr tez-tez «vitseprezident», «eksçempion» kimi bitişik yazır. Unutmayın: bu sözlərdəki əlavə rəsmi status bildirir, ona görə mütləq defislə yazılmalıdır: vitse-prezident, eks-çempion.
Əks səhv də mümkündür: «avto-mobil», «foto-aparat» kimi lazımsız defis qoyulması. Bu komponentlər müstəqil işlənmədiyi üçün defis YOX, bitişik yazılış tələb olunur.
Hərbi rütbələrdə «general-» ilə başlayan mürəkkəb sözlər (general-mayor, general-leytenant, general-polkovnik) də defislə yazılır — bu, ikiqat rütbə/vəzifə adlarının ümumi qaydasıdır.
Qaydalar
- 1Əcnəbi mənşəli komponentlərlə (avto-, foto-, mikro-, makro-, aero-, tele-, radio-) yaranan mürəkkəb sözlər bitişik yazılır: avtomobil, fotoaparat, mikroavtobus, teleqram, radioqəbuledici, aeroport.
- 2Vitse-, eks- komponentləri ilə yaranan vəzifə/status bildirən sözlər defislə yazılır: vitse-prezident, vitse-admiral, eks-çempion, eks-prezident.
- 3Hərbi rütbə bildirən «kontr-», «general-» tərkibli mürəkkəb sözlər defislə yazılır: kontr-admiral, general-mayor, general-leytenant, general-polkovnik.
- 4Komponent Azərbaycan dilində müstəqil söz kimi işlənmirsə (avto, foto, mikro kimi), söz çox vaxt bitişik yazılır; komponent rəsmi vəzifə/rütbə əlavəsi bildirirsə (vitse, eks, kontr, general), defislə yazılır.
- 5Defislə yazılan sözlərdə hər iki komponent kiçik hərflə yazılır (xüsusi adla işlənmədikdə): eks-prezident, vitse-admiral.
- 6Defis komponentin əsas sözdən nisbətən müstəqil status daşıdığını göstərir; bitişik yazılan sözlərdə isə komponentlər vahid məna daşıyan tam sözə çevrilir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir