az6-2.4· Fəsil 2: Leksika· ~13 dəq

Sözlərin təkrarından yaranan mürəkkəb sözlər

Eyni, yaxın və ya əks mənalı sözlərin, habelə səs təqlidi sözlərin təkrarından yaranan mürəkkəb sözlər.

Azərbaycan dilində mürəkkəb sözlərin bir növü də sözlərin təkrarı yolu ilə yaranır. Bu üsulla üç növ mürəkkəb söz düzəlir: birincisi, eyni sözün təkrarı — «yavaş-yavaş», «tez-tez», «bir-bir», «az-az», «qat-qat» kimi nümunələrdə söz olduğu kimi təkrarlanır və çox vaxt davamlılıq, tədricilik və ya intensivlik mənası bildirir. İkincisi, yaxın və ya əks mənalı sözlərin təkrarı — «əzik-üzük», «gec-tez», «irili-xırdalı», «gedər-gəlməz» kimi birləşmələrdə iki fərqli, lakin bir-birinə yaxın və ya əks mənalı söz yanaşı işlənərək ümumiləşdirici məna yaradır. Üçüncüsü, səs təqlidi təkrarlar — «gur-gur», «şır-şır» kimi sözlər təbiətdəki səsləri təqlid edərək əmələ gəlir. Bütün bu təkrarlar defislə yazılır və bir bütöv leksik vahid — mürəkkəb söz — kimi işlənir. Bunları vurğu üçün işlədilən adi söz təkrarından fərqləndirmək lazımdır: adi təkrar sərbəst qrammatik hadisədir, mürəkkəb söz isə sabit, lüğəvi məna daşıyır.

Əsas terminlər

təkrar yolu ilə yaranan mürəkkəb söz — Sözün özünün, yaxın/əks mənalı başqa bir sözün və ya səs təqlidinin təkrarı yolu ilə yaranan, defislə yazılan mürəkkəb söz.
eyni sözün təkrarı — Bir sözün olduğu kimi iki dəfə işlənməsi ilə yaranan mürəkkəb söz növü: «yavaş-yavaş», «tez-tez», «bir-bir», «az-az», «qat-qat».
yaxın mənalı sözlərin təkrarı — Məna baxımından bir-birinə yaxın iki fərqli sözün yanaşı işlənməsi ilə yaranan mürəkkəb söz: «əzik-üzük».
əks mənalı sözlərin təkrarı — Məna baxımından bir-birinin əksi olan iki sözün yanaşı işlənməsi ilə yaranan mürəkkəb söz: «gec-tez», «irili-xırdalı», «gedər-gəlməz».
səs təqlidi təkrar — Təbiətdəki səsləri təqlid edən sözlərin təkrarından yaranan mürəkkəb söz: «gur-gur», «şır-şır».
defis — Söz təkrarından yaranan mürəkkəb sözlərin yazılışında hissələri bir-birinə bağlayan qısa xətt işarəsi (-).
Söz təkrarından yaranan mürəkkəb sözlərin 3 növü
NövXarakterik xüsusiyyətNümunələr
Eyni sözün təkrarıBir söz olduğu kimi iki dəfə işlənir; çoxluq, davamlılıq və ya intensivlik bildiriryavaş-yavaş, tez-tez, bir-bir, az-az, qat-qat
Yaxın/əks mənalı sözlərin təkrarıİki fərqli, lakin yaxın və ya əks mənalı söz yanaşı işlənir; ümumiləşdirici məna yaradırəzik-üzük, gec-tez, irili-xırdalı, gedər-gəlməz
Səs təqlidi təkrarTəbiətdəki səsi təqlid edən hissəciyin təkrarından yaranırgur-gur, şır-şır

Növü müəyyənləşdirmək üçün əvvəlcə iki hissənin eyni sözmü, fərqli mənalı sözmü, yoxsa səs təqlidimi olduğuna baxılır.

Nümunə sözlərin mənaları
SözMənasıNümunə cümlə
yavaş-yavaşTədricən, get-gedəYavaş-yavaş qaranlıq düşdü.
tez-tezÇox vaxt, müntəzəm olaraqO, bizə tez-tez baş çəkir.
qat-qatBir neçə dəfə artıq, çoxluqBu il məhsul qat-qat çox oldu.
əzik-üzükZədəli, korlanmışQab-qacaq əzik-üzük vəziyyətdə idi.
gedər-gəlməzGeri dönüşü olmayanGedər-gəlməz yollara düşdü.
şır-şırAxan suyun səsiBulaq şır-şır axırdı.

Hər sözün özünəməxsus, lüğətdə sabitləşmiş mənası var.

Təkrar növünü necə müəyyənləşdirmək olar?
SualCavab «bəli»dirsəNümunə
İki hissə tamamilə eynidirmi?Eyni sözün təkrarıtez-tez, bir-bir
İki hissə fərqli, lakin yaxın/əks mənalıdırmı?Yaxın/əks mənalı sözlərin təkrarıəzik-üzük, gedər-gəlməz
İki hissə təbiətdəki səsi bildirirmi?Səs təqlidi təkrargur-gur, şır-şır

Bu üç sualı ardıcıl versəniz, istənilən təkrar sözün növünü müəyyən edə bilərsiniz.

✎Cümlədəki söz təkrarlarını təhlil etmək
  1. 1Cümlə: «Yağış şır-şır yağır, uşaqlar isə bir-bir evə qaçırdı.»
  2. 2Addım 1 — Təkrarları tap: Cümlədə iki təkrar söz var: «şır-şır» və «bir-bir».
  3. 3Addım 2 — Növünü müəyyən et: «Şır-şır» — səs təqlidi (yağışın səsi); «bir-bir» — eyni sözün təkrarı (ardıcıllıq).
  4. 4Addım 3 — Yazılış qaydası: Hər iki söz defislə yazılır və bir bütöv mürəkkəb söz kimi işlənir.
  5. 5Addım 4 — Məna: «Şır-şır» yağışın necə yağdığını, «bir-bir» isə uşaqların ardıcıl, növbə ilə qaçdığını bildirir.
✎Yaxın/əks mənalı sözlərin təkrarını tanımaq
  1. 1Nümunə söz 1: «İrili-xırdalı daşlar» — «irili» (böyük) və «xırdalı» (kiçik) əks mənalı sözlərdir; birləşərək müxtəlif ölçü mənası yaradır.
  2. 2Nümunə söz 2: «Gedər-gəlməz yol» — «gedər» və «gəlməz» əks mənalı sözlərdir; birləşərək geri dönüşü olmayan yol mənasını yaradır.
  3. 3Qeyd: Hər iki nümunədə tərkib hissələr fərqli sözlərdir, lakin mənaca bir-birinə bağlıdır — bu, onları eyni sözün təkrarından (məs. «tez-tez») fərqləndirir.
💡Qeyd

Söz təkrarından yaranan mürəkkəb sözlər həmişə defislə yazılır: «yavaş-yavaş», «əzik-üzük», «gur-gur».

⚠️Diqqət

«Gec-tez» və «tez-tez» sözlərini qarışdırmayın: «gec-tez» əks mənalı sözlərin («gec» və «tez»), «tez-tez» isə eyni sözün («tez») təkrarından yaranıb.

🚫Tez-tez səhv

Tələbələr bəzən səs təqlidi təkrarları («gur-gur», «şır-şır») yaxın mənalı sözlərin təkrarı ilə qarışdırır. Fərqi yoxlamaq üçün soruşun: söz təbiətdəki bir səsi təqlid edirmi? Cavab bəlidirsə — səs təqlididir.

💡Qeyd

Bu tip mürəkkəb sözlər bir bütöv leksik vahiddir; cümlə təhlilində hissələri ayrı-ayrı deyil, birlikdə tək bir üzv kimi göstərin.

🚫Tez-tez səhv

Adi söz təkrarı (vurğu üçün, məsələn sifətin gücləndirilməsi) fərqli bir qrammatik hadisədir; bu mövzuda öyrənilən sabit, lüğəvi mənalı mürəkkəb sözlərlə qarışdırılmamalıdır.

Qaydalar

  1. 1Söz təkrarından yaranan mürəkkəb sözlər defislə yazılır: «yavaş-yavaş», «tez-tez», «əzik-üzük», «gur-gur».
  2. 2Eyni sözün təkrarı (məs. «bir-bir», «az-az», «qat-qat») davamlılıq, tədricilik və ya intensivlik mənası bildirir.
  3. 3Yaxın və ya əks mənalı sözlərin təkrarı (məs. «əzik-üzük», «gec-tez», «irili-xırdalı», «gedər-gəlməz») ümumiləşdirici məna yaradır.
  4. 4Səs təqlidi təkrarlar (məs. «gur-gur», «şır-şır») təbiətdəki səsləri bildirir və mürəkkəb söz sayılır.
  5. 5Bu cür mürəkkəb sözlər bir bütöv leksik vahid kimi işlənir və cümlədə tək bir üzv rolunu oynayır; adi (vurğu üçün) söz təkrarından fərqli olaraq sabit, lüğəvi məna daşıyır.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq