Eyniköklü sözlər
Eyni kökdən şəkilçilərlə düzələn, mənaca qohum sözlər ailəsi.
Eyniköklü sözlər eyni kökdən müxtəlif leksik şəkilçilər vasitəsilə düzələn və mənaca bir-biri ilə bağlı olan sözlər ailəsidir. Kök sözün dəyişməyən, əsas mənanı daşıyan hissəsidir; şəkilçilər ona qoşularaq yeni sözlər yaradır.
Məsələn, «iş» kökündən: işçi, işlə, işlək, işgüzar, işsiz, işçilik sözləri düzəlir; «yaz» kökündən isə yazı, yazıçı, yazılı, yazışma sözləri əmələ gəlir. Eyniköklü sözləri iki cəhətdən fərqləndirmək vacibdir. Birincisi, onlar eyni sözün müxtəlif qrammatik formaları ilə qarışdırılmamalıdır: «kitab, kitabı, kitaba» eyniköklü sözlər deyil, «kitab» sözünün hal şəkilçiləri ilə dəyişmiş formalarıdır — çünki söz dəyişdirici şəkilçi yeni söz yaratmır, yalnız sözün qrammatik formasını dəyişir. İkincisi, eyniköklü sözlər omonimlərlə də qarışdırılmamalıdır: omonimdə kök yazılışca eynidir, lakin mənaca heç bir bağlılıq yoxdur, eyniköklü sözlərdə isə bütün sözlər ortaq kök mənasını daşıyır. Yeni eyniköklü söz yalnız söz kökünə leksik (söz düzəldici) şəkilçi artırıldıqda yaranır.
Əsas terminlər
| Kök | Düzələn söz | Nitq hissəsi | Məna |
|---|---|---|---|
| iş | işçi | İsim | İş görən şəxs |
| iş | işlə | Fel | İş görmək hərəkəti |
| iş | işlək | Sifət | Yaxşı işləyən |
| iş | işgüzar | Sifət | İşdə bacarıqlı, ciddi |
| iş | işsiz | Sifət | İşi olmayan |
| yaz | yazı | İsim | Yazılmış mətn |
| yaz | yazıçı | İsim | Yazı yazan şəxs |
| yaz | yazılı | Sifət | Yazıya alınmış |
| yaz | yazışma | İsim | Qarşılıqlı yazı mübadiləsi |
Bir kökdən müxtəlif nitq hissələrinə aid çoxlu eyniköklü söz düzələ bilər.
| Anlayış | Tərif | Nümunə |
|---|---|---|
| Eyniköklü sözlər | Eyni kökdən söz düzəldici şəkilçi ilə düzələn, mənaca bağlı AYRI sözlər | işçi — işlək — işsiz |
| Sözün formaları | Söz dəyişdirici şəkilçi ilə (hal, mənsubiyyət, cəm) dəyişən, EYNİ sözün variantları | kitab — kitabı — kitaba |
| Omonim | Yazılışı eyni, mənaca ƏLAQƏSİZ ayrı sözlər | yaş (sinn) — yaş (rütubətli) |
Üç anlayışı qarışdırmamaq üçün əsas sual: yeni söz yaranıbmı, forma dəyişibmi, yoxsa məna heç əlaqəli deyilmi?
| Şəkilçi növü | Funksiyası | Nümunə şəkilçilər | Nəticə |
|---|---|---|---|
| Söz düzəldici (leksik) | Yeni, müstəqil mənalı söz yaradır | -çi, -lik, -lə, -sız/-siz, -lı/-li | Yeni eyniköklü söz (iş→işçi) |
| Söz dəyişdirici (hal) | İsmin cümlədəki rolunu bildirir, yeni söz yaratmır | -ı/-i, -a/-ə, -dan/-dən, -da/-də | Eyni sözün forması (kitab→kitabı) |
| Söz dəyişdirici (mənsubiyyət/cəm) | Aidiyyət və ya say bildirir, yeni söz yaratmır | -ım/-im, -lar/-lər | Eyni sözün forması (kitab→kitabım, kitablar) |
Yalnız söz düzəldici şəkilçi əlavə olunduqda eyniköklü YENİ söz yaranır.
- 1Söz: «işgüzar» sözünü təhlil edək.
- 2Addım 1 — Kökü tap: Şəkilçiləri çıxaranda qalan mənalı hissə: «iş». Bu, kökdür.
- 3Addım 2 — Şəkilçi növünü müəyyən et: «-güzar» hissəsi kökə yeni məna əlavə edən söz düzəldici şəkilçidir («edən» mənasında).
- 4Addım 3 — Nəticə: «İşgüzar» «iş» kökündən söz düzəldici şəkilçi ilə düzəlmiş yeni, müstəqil mənalı sözdür — deməli, «iş» ilə eyniköklüdür.
- 1Üç söz cütü: «işçi — işlik», «kitab — kitabı», «yaş (sinn) — yaş (rütubətli)» cütlərini müqayisə edək.
- 2Addım 1 — Söz dəyişibmi?: «Kitab → kitabı»: yalnız hal şəkilçisi əlavə olunub, yeni söz yaranmayıb → bu, sözün FORMASIdır.
- 3Addım 2 — Yeni məna yaranıbmı?: «İş → işçi/işlik»: söz düzəldici şəkilçi ilə yeni, müstəqil mənalı sözlər yaranıb → bunlar EYNİKÖKLÜ sözlərdir.
- 4Addım 3 — Məna əlaqəsi varmı?: «Yaş (sinn) — yaş (rütubətli)»: yazılış eynidir, amma mənalar arasında heç bir əlaqə yoxdur → bu, OMONİMdir.
Eyniköklü sözləri tapmaq üçün əvvəlcə kökü müəyyənləşdirin: sözdən bütün şəkilçiləri çıxarın, qalan mənalı hissə kökdür.
«Kitab, kitabı, kitaba» kimi hal və mənsubiyyət şəkilçili formalar eyniköklü AYRI sözlər deyil — bunlar eyni sözün qrammatik formalarıdır, çünki söz dəyişdirici şəkilçi yeni söz yaratmır.
Bənzər səslənən sözləri avtomatik eyniköklü hesab etmək səhvdir: «yazıq» (acınacaqlı) «yaz» (yazmaq) ilə, «işıq» (nur) isə «iş» (əmək) ilə əlaqəli DEYİL. Kökü müəyyən edərkən HƏMİŞƏ mənaya diqqət edin, təkcə səsə yox.
Omonimi eyniköklü sözlə qarışdırmayın: «bağ» (bağça) və «bağ» (bağlamaq) yazılışca eynidir, amma mənaca heç bir bağlılığı yoxdur — bu, omonimdir, eyniköklü söz deyil.
Bir kökdən müxtəlif nitq hissələrinə aid sözlər düzələ bilər: «iş» kökündən işçi (isim), işlək (sifət), işlə (fel) — hamısı eyniköklüdür, baxmayaraq ki, fərqli nitq hissələrinə aiddir.
Qaydalar
- 1Eyniköklü sözlər eyni kökdən söz düzəldici şəkilçilərlə əmələ gələn və mənaca qohum olan sözlərdir.
- 2Kök sözün şəkilçilər çıxarıldıqda qalan, dəyişməyən və əsas mənanı daşıyan hissəsidir.
- 3Söz düzəldici (leksik) şəkilçi yeni söz yaradır — bu, eyniköklü söz əmələ gətirir; söz dəyişdirici (hal, mənsubiyyət, cəm) şəkilçi isə yeni söz yaratmır, sözün yalnız qrammatik formasını dəyişir.
- 4«Kitab, kitabı, kitaba, kitabım» EYNİ sözün müxtəlif formalarıdır, eyniköklü SÖZLƏR deyil — çünki fərq yalnız hal/mənsubiyyət şəkilçisindədir.
- 5Eyniköklü sözlər omonimlə qarışdırılmamalıdır: omonimdə kök eyni yazılır, amma sözlər arasında məna bağlılığı yoxdur; eyniköklü sözlərdə isə bütün sözlər ortaq kök mənasını paylaşır.
- 6Bir kökdən bir neçə nitq hissəsinə aid söz düzələ bilər: «iş» kökündən «işçi» (isim), «işlək» (sifət), «işlə» (fel) kimi müxtəlif eyniköklü sözlər yaranır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir