az6-3.3· Fəsil 3: İsim· ~13 dəq

Qeyri-müəyyən yiyəlik hal

Yiyəlik halın şəkilçisiz növü: sahiblik deyil, əşyanın növünü, materialını və təyinatını bildirir.

İsmin yiyəlik halının iki növü var: müəyyən yiyəlik hal və qeyri-müəyyən yiyəlik hal. Müəyyən yiyəlik halda birinci söz «-ın/-in/-un/-ün» şəkilçisini alır və konkret, bəlli bir sahibə mənsubluq bildirir: «uşağın kitabı» — məhz bu uşağın öz kitabı, «şəhərin küçələri» — həmin şəhərin küçələri. Qeyri-müəyyən yiyəlik halda isə birinci söz heç bir şəkilçi qəbul etmir (sıfır şəkilçi), lakin ikinci söz mənsubiyyət şəkilçisini («-ı/-i/-u/-ü», «-sı/-si/-su/-sü») mütləq alır: «uşaq kitabı» — hər hansı uşağa aid, uşaqlar üçün nəzərdə tutulan kitab NÖVÜ, «dəmir qapısı» — materialı dəmir olan qapı NÖVÜ. Qeyri-müəyyən yiyəlik hal əşyanın konkret sahibini deyil, onun növünü, materialını və ya təyinatını bildirir. Fərqi müəyyən etmək üçün sual vermək lazımdır: müəyyən yiyəlik hal «kimin? nəyin?» sualına, qeyri-müəyyən yiyəlik hal isə «nə? necə?» sualına cavab verir. Bu, təyini söz birləşməsinin iki fərqli mənasını əmələ gətirir.

Əsas terminlər

yiyəlik hal — İsmin «kimin? nəyin?» sualına cavab verən halı; iki növü var — müəyyən yiyəlik hal (şəkilçili) və qeyri-müəyyən yiyəlik hal (şəkilçisiz).
müəyyən yiyəlik hal — Birinci sözün «-ın/-in/-un/-ün» şəkilçisini aldığı yiyəlik hal növü; konkret, bəlli bir sahibə mənsubluq bildirir: «uşağın kitabı».
qeyri-müəyyən yiyəlik hal — Birinci sözün heç bir şəkilçi almadığı yiyəlik hal növü; əşyanın konkret sahibini deyil, növünü, materialını və ya təyinatını bildirir: «uşaq kitabı».
mənsubiyyət şəkilçisi — İkinci sözün aldığı şəkilçi («-ı/-i/-u/-ü» və ya «-sı/-si/-su/-sü»); hər iki yiyəlik hal növündə ikinci söz bu şəkilçini alır.
təyini söz birləşməsi — İki isimdən ibarət olub, birinci sözün ikinci sözə aid olduğunu bildirən söz birləşməsi; müəyyən və qeyri-müəyyən yiyəlik hal bu birləşmənin iki fərqli mənasını yaradır.
sıfır şəkilçi — Qeyri-müəyyən yiyəlik halda birinci sözün heç bir görünən şəkilçi almaması; bu, təsadüfi deyil, qrammatik olaraq mənalı bir formadır.
Müəyyən və qeyri-müəyyən yiyəlik halın müqayisəsi
XüsusiyyətMüəyyən yiyəlik halQeyri-müəyyən yiyəlik hal
Birinci sözün şəkilçisi-ın/-in/-un/-ünŞəkilçisiz (sıfır şəkilçi)
Bildirdiyi mənaKonkret, bəlli sahibNöv, material, təyinat
SualKimin? Nəyin?Nə? Necə?
Nümunəuşağın kitabıuşaq kitabı

İkinci söz hər iki növdə mənsubiyyət şəkilçisi alır; fərq yalnız birinci sözdədir.

Nümunə birləşmələr: müəyyən və qeyri-müəyyən qarşılaşdırması
Müəyyən yiyəlik halQeyri-müəyyən yiyəlik halFərq
dəmirin qapısıdəmir qapısıMaterial — konkret dəmir parçası ilə material növü
şəhərin küçələrişəhər küçələriKonkret şəhər ilə şəhərlərə aid küçə növü
bağın almasıbağ almasıKonkret bağdakı alma ilə alma növü
atamın eviata eviDanışanın öz atası ilə ümumi valideyn evi anlayışı
qardaşımın dostuməktəb dostuKonkret şəxsin dostu ilə dostluq növü

Hər cütdə ikinci söz eyni cür mənsubiyyət şəkilçisi daşıyır; fərq yalnız birinci sözün şəkilçisindədir.

İkinci sözün mənsubiyyət şəkilçiləri
Söz sonuMənsubiyyət şəkilçisiNümunə
Samitlə bitən söz-ı / -i / -u / -ükitab → kitabı, ev → evi
Saitlə bitən söz-sı / -si / -su / -süqapı → qapısı, bağça → bağçası
Cəm şəkilçisindən sonra-ı / -i (cəm+mənsubiyyət)küçə → küçələri, heyvan → heyvanları

Qeyri-müəyyən yiyəlik halda ikinci söz mütləq bu şəkilçilərdən birini alır.

✎Birləşmənin yiyəlik hal növünü müəyyənləşdirmək
  1. 1Cümlə: «Meşə heyvanları qışda yuvalarına çəkilir.»
  2. 2Addım 1 — Birləşməni tap: «Meşə heyvanları» — iki isimdən ibarət birləşmə.
  3. 3Addım 2 — Birinci sözü yoxla: «Meşə» sözündə yiyəlik hal şəkilçisi (-in) yoxdur — şəkilçisizdir.
  4. 4Addım 3 — İkinci sözü yoxla: «Heyvanları» sözündə mənsubiyyət şəkilçisi (-ları) var.
  5. 5Addım 4 — Nəticə: Birinci söz şəkilçisiz, ikinci söz mənsubiyyətli olduğu üçün bu, qeyri-müəyyən yiyəlik haldır; heyvanların konkret sahibi yox, NÖVÜ (meşəyə aid olması) bildirilir.
✎Qeyri-müəyyən yiyəlik halı müəyyən yiyəlik hala çevirmək
  1. 1Başlanğıc: «dəmir qapısı» (qeyri-müəyyən yiyəlik hal) — dəmirdən hazırlanan qapı NÖVÜ.
  2. 2Addım 1 — Birinci sözə şəkilçi əlavə et: Konkretləşdirmək üçün birinci sözə yiyəlik hal şəkilçisi əlavə edilir: «dəmir» → «dəmirin».
  3. 3Addım 2 — İkinci sözü yoxla: «Qapısı» sözü dəyişmir; mənsubiyyət şəkilçisi hər iki formada eyni qalır.
  4. 4Nəticə: «dəmirin qapısı» (müəyyən yiyəlik hal) — artıq konkret, bəlli bir dəmir parçasından hazırlanmış müəyyən qapı deməkdir.
💡Qeyd

Qeyri-müəyyən yiyəlik halda BİRİNCİ söz heç bir şəkilçi almır, lakin İKİNCİ söz mütləq mənsubiyyət şəkilçisi alır: «uşaq kitabı» = uşaq (şəkilçisiz) + kitab-ı (mənsubiyyətli).

⚠️Diqqət

«Dəmir qapı» ifadəsini sadəcə iki isim kimi yazmaq səhvdir — düzgün forma «dəmir qapısı»dır (ikinci sözdə mənsubiyyət şəkilçisi olmalıdır).

🚫Tez-tez səhv

Şagirdlər tez-tez elə düşünür ki, qeyri-müəyyən yiyəlik halda heç bir söz şəkilçi almır. Əslində fərq YALNIZ birinci sözdədir; ikinci söz hər iki halda mənsubiyyət şəkilçisi alır.

🚫Tez-tez səhv

«Qırmızı alma» kimi sifət+isim birləşmələrini yiyəlik hal birləşməsi ilə qarışdırmayın — burada heç bir mənsubiyyət şəkilçisi yoxdur, çünki bu, yiyəlik münasibəti deyil, sadəcə əlamət bildirən sifətdir.

💡Qeyd

Sualla yoxlayın: «kimin? nəyin?» sualına cavab verirsə — müəyyən yiyəlik hal; «nə? necə?» sualına cavab verirsə — qeyri-müəyyən yiyəlik hal.

Qaydalar

  1. 1Yiyəlik halın iki növü var: müəyyən (-ın/-in/-un/-ün şəkilçili) və qeyri-müəyyən (şəkilçisiz).
  2. 2Qeyri-müəyyən yiyəlik halda birinci söz heç bir şəkilçi almır; yalnız ikinci söz mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edir: «uşaq kitabı», «dəmir qapısı».
  3. 3Müəyyən yiyəlik hal konkret, bəlli bir sahibə mənsubluğu bildirir: «uşağın kitabı» — həmin uşağın öz kitabı.
  4. 4Qeyri-müəyyən yiyəlik hal əşyanın növünü, materialını və ya təyinatını bildirir, konkret sahib göstərmir: «dəmir qapısı» — hansı materialdan qapı.
  5. 5Müəyyən yiyəlik hal «kimin? nəyin?» sualına, qeyri-müəyyən yiyəlik hal isə «nə? necə?» sualına cavab verir.
  6. 6Hər iki halda ikinci söz mütləq mənsubiyyət şəkilçisi alır; fərq yalnız BİRİNCİ sözdədir — müəyyəndə şəkilçili, qeyri-müəyyəndə şəkilçisizdir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq