Qeyri-müəyyən təsirlik hal
İsmin təsirlik halının iki növü: müəyyən (-ı/-i/-u/-ü) və qeyri-müəyyən (şəkilçisiz).
İsmin təsirlik halı «nəyi? kimi?» sualına cavab verir və cümlədə vasitəsiz tamamlıq vəzifəsində çıxış edir. Təsirlik halın iki növü var: müəyyən və qeyri-müəyyən. Müəyyən təsirlik hal «-ı/-i/-u/-ü» şəkilçisi ilə düzəlir və danışan üçün bəlli, konkret bir obyekti bildirir: «Kitabı oxuyuram» — məhz həmin, bəlli olan kitabı; «Suyu içdim» — məhz o suyu. Qeyri-müəyyən təsirlik hal isə şəkilçisizdir (sıfır şəkilçi) və ümumi, qeyri-konkret bir obyekti bildirir: «Kitab oxuyuram» — hər hansı bir kitabı, konkret olmayan mənada; «Su içdim» — ümumiyyətlə su, hansı su olduğu önəmli deyil. Fərq bundadır: müəyyən təsirlik halda əşya həm danışana, həm dinləyiciyə tanışdır; qeyri-müəyyən təsirlik halda əşya ümumi mənada işlənir və adətən ilk dəfə xatırlanır. Mətndə eyni söz əvvəl qeyri-müəyyən, sonra — konkretləşdikdən sonra — müəyyən formada işlənə bilər. Qeyri-müəyyən forma cümlədə çox vaxt xəbərin bilavasitə önündə durur: «Kitab oxuyuram», «Çörək aldım». Bu iki növü bir-birindən ayırmaq üçün şəkilçinin olub-olmamasına və əşyanın konkretliyinə diqqət yetirmək lazımdır.
Əsas terminlər
| Əlamət | Müəyyən təsirlik hal | Qeyri-müəyyən təsirlik hal |
|---|---|---|
| Şəkilçi | -ı/-i/-u/-ü | Yoxdur (sıfır şəkilçi) |
| Məna | Konkret, bəlli obyekt | Ümumi, qeyri-konkret obyekt |
| Nümunə | kitabı oxuyuram | kitab oxuyuram |
| Sual | Nəyi? (məhz həmin əşyanı) | Nəyi? (hər hansı əşyanı) |
| Mövqe | Cümlədə nisbətən sərbəst yerdə ola bilər | Adətən xəbərin bilavasitə önündə |
Hər iki forma «nəyi? kimi?» sualına cavab verir və vasitəsiz tamamlıqdır; fərq konkretlikdədir.
| Söz | Qeyri-müəyyən forma | Müəyyən forma | Məna fərqi |
|---|---|---|---|
| kitab | kitab oxuyuram | kitabı oxuyuram | hər hansı kitab / bəlli kitab |
| su | su içdim | suyu içdim | ümumiyyətlə su / məhz o su |
| çörək | çörək aldım | çörəyi aldım | hər hansı çörək / bəlli çörək |
| mahnı | mahnı oxudum | mahnını oxudum | hər hansı mahnı / bəlli mahnı |
Eyni söz kontekstdən asılı olaraq həm müəyyən, həm qeyri-müəyyən formada işlənə bilər.
| Hal | Sual | Şəkilçi | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Adlıq hal | Kim? Nə? | — | Uşaq gülür. (mübtəda) |
| Təsirlik hal (qeyri-müəyyən) | Nəyi? Kimi? | Yoxdur | Uşaq böyütdü. (tamamlıq) |
| Təsirlik hal (müəyyən) | Nəyi? Kimi? | -ı/-i/-u/-ü | Uşağı gördü. |
| Yönlük hal | Kimə? Nəyə? | -a/-ə | Uşağa baxdı. |
Eyni söz forma dəyişməsə də, cümlədəki vəzifəsindən asılı olaraq fərqli hal bildirə bilər.
- 1Cümlə: «Bazardan meyvə aldım, evdə meyvəni yudum.»
- 2Addım 1 — Birinci sözü tap: «Meyvə» — heç bir şəkilçi yoxdur, feilin («aldım») qarşısındadır.
- 3Addım 2 — Şəkilçini yoxla: Söz kökündə əlavə şəkilçi yoxdur → sıfır şəkilçi → qeyri-müəyyən təsirlik hal (hər hansı meyvə).
- 4Addım 3 — İkinci sözü tap: «Meyvəni» — «-ni» şəkilçisi əlavə olunub («meyvə + ni»).
- 5Addım 4 — Nəticə: «Meyvəni» müəyyən təsirlik haldır — artıq bəlli olan, alınmış meyvəni bildirir.
- 1Sözü seç: «su» — sözün son səsi «u»dur.
- 2Yoxla: «Su» sözünün lüğəvi əsl forması artıq «u» ilə bitir; bu, əlavə edilmiş təsirlik hal şəkilçisi deyil, sözün kökünün hissəsidir.
- 3Müqayisə et: Əgər «su» sözünə həqiqətən təsirlik hal şəkilçisi əlavə olunsaydı, forma «suyu» olardı («su + y (bağlayıcı samit) + u»).
- 4Nəticə: Şəkilçisiz «su» sözü qeyri-müəyyən təsirlik haldadır; «suyu» isə müəyyən təsirlik haldır.
Təsirlik halın hər iki növü də «nəyi? kimi?» sualına cavab verir və cümlədə vasitəsiz tamamlıqdır; fərq yalnız konkretlikdədir — müəyyən şəkilçili və bəlli, qeyri-müəyyən isə şəkilçisiz və ümumidir.
«Su», «mahnı», «alma» kimi sözlərin kök forması artıq sait səslə bitir. Bunu təsirlik hal şəkilçisi ilə qarışdırmayın — söz heç bir şəkilçi almadığı üçün qeyri-müəyyən təsirlik haldadır.
Qeyri-müəyyən təsirlik halı adlıq halla (mübtəda) qarışdırmaq tez-tez rast gəlinən səhvdir. Fərqi cümlədəki vəzifəyə görə müəyyənləşdirin: söz mübtədadırsa (kim? nə? — iş görəndir) adlıq hal, tamamlıqdırsa (nəyi? kimi? — iş ona yönəlib) təsirlik haldır.
Mənsubiyyət şəkilçisi almış sözlər («otağını», «kitabımı») həmişə müəyyən təsirlik haldadır, çünki mənsubiyyət əşyanı artıq konkretləşdirir — bu sözlərdə mənsubiyyət şəkilçisindən sonra gələn əlavə hərf təsirlik hal şəkilçisidir.
Qeyri-müəyyən təsirlik halda olan söz demək olar ki, həmişə xəbərin (felin) bilavasitə qarşısında durur; araya başqa söz girərsə, forma adətən müəyyənləşir.
Qaydalar
- 1Təsirlik hal «nəyi? kimi?» sualına cavab verir və cümlədə vasitəsiz tamamlıq olur.
- 2Müəyyən təsirlik hal «-ı/-i/-u/-ü» şəkilçisi ilə düzəlir və konkret, bəlli bir obyekti bildirir: «kitabı», «suyu».
- 3Qeyri-müəyyən təsirlik hal şəkilçisizdir (sıfır şəkilçi) və ümumi, qeyri-konkret bir obyekti bildirir: «kitab», «su».
- 4Qeyri-müəyyən təsirlik halda olan söz cümlədə çox vaxt xəbərin bilavasitə önündə durur: «Kitab oxuyuram».
- 5Təsirlik halı adlıq halla qarışdırmaq olmaz: adlıq hal cümlədə mübtəda, təsirlik hal isə vasitəsiz tamamlıq bildirir.
- 6Bir sözün həm müəyyən, həm qeyri-müəyyən təsirlik hal forması ola bilər; seçim əşyanın konkret olub-olmamasından asılıdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir