Hal şəkilçisi qəbul etməyən isimlər
İsmin cümlədə hal şəkilçisiz, adlıq/qeyri-müəyyən formada işləndiyi mövqelər.
İsim həmişə hal şəkilçisi qəbul etmir: bir sıra mövqelərdə şəkilçisiz, yəni adlıq (həm də qeyri-müəyyən) formada işlənir. Birincisi, təyini söz birləşməsinin I tərəfi — təyin funksiyasındakı isim — heç bir şəkilçi almadan gəlir: «dəmir qapı», «taxta masa», «yun corab» birləşmələrində «dəmir», «taxta», «yun» sözləri materialı bildirən təyindir və şəkilçisizdir. İkincisi, tamamlıq ümumi, qeyri-müəyyən obyekti bildirdikdə təsirlik hal şəkilçisi düşür: «kitab oxumaq» (ümumən mütaliə) ilə «kitabı oxumaq» (müəyyən bir kitab) arasındakı fərqə diqqət edin; eyni məntiq yiyəlik məqamına da aiddir — «uşaq otağı» (ümumi) və «uşağın otağı» (konkret). Üçüncüsü, mürəkkəb adların (bitişik yazılan xüsusi adların) daxilindəki komponentlər ayrılıqda şəkilçi almır: «Qarabağ», «Göygöl» sözlərində «qara», «göy» şəkilçisizdir. Nəhayət, «kimi», «ilə» kimi bəzi qoşmalar isim və əvəzliyin adlıq formasına qoşulur: «dağ kimi», «su ilə». Əsas fikir: adlıq hal həm sadə lüğəvi forma, həm də qeyri-müəyyənlik/ümumilik bildirən şəkilçisiz formadır; belə isim başqa sözü təyin edir və ya ümumi obyekt bildirir.
Əsas terminlər
| Mövqe | Nümunə | İzah |
|---|---|---|
| Təyini söz birləşməsinin I tərəfi | dəmir qapı, taxta masa | Təyin funksiyasındakı isim şəkilçisiz qalır |
| Qeyri-müəyyən tamamlıq | kitab oxumaq, su içmək | Ümumi, konkretləşdirilməmiş obyekt təsirlik hal şəkilçisi almır |
| Mürəkkəb ad komponenti | Qarabağ, Göygöl | Bitişik yazılan sözün daxili hissəsi ayrılıqda şəkilçi almır |
| Qoşma önü | dağ kimi, su ilə | Bəzi qoşmalar adlıq formaya qoşulur |
İsim bu dörd mövqedə hal şəkilçisi qəbul etmir.
| İfadə | Şəkilçi | Məna |
|---|---|---|
| kitab oxumaq | Yoxdur | Ümumi, hər hansı kitab mütaliəsi |
| kitabı oxumaq | Təsirlik hal (-ı) | Əvvəldən bəlli, konkret bir kitab |
| su içmək | Yoxdur | Ümumi mənada su qəbulu |
| suyu içmək | Təsirlik hal (-yu) | Konkret, göstərilən su (stəkandakı və s.) |
Eyni fel eyni isimlə həm şəkilçisiz, həm şəkilçili işlənə bilər — məna dəyişir.
| Növ | Birinci tərəf | Nümunə | Məna |
|---|---|---|---|
| I növ | Şəkilçisiz (adlıq) | dəmir qapı | Ümumi əlamət/material bildirir |
| II növ | Şəkilçisiz (adlıq), ikinci tərəf mənsubiyyət alır | uşaq otağı | Ümumi münasibət bildirir (uşağa məxsus otaq növü) |
| III növ | Yiyəlik hal şəkilçili | şagirdin kitabı | Konkret mənsubiyyət bildirir |
Birinci tərəfin şəkilçili/şəkilçisiz olması birləşmənin növünü və mənasını dəyişir.
- 1Cümlə: «Uşaq daş divarın dibində kitab oxuyurdu.»
- 2Addım 1 — Təyini söz birləşməsini tap: «Daş divar» — «daş» sözü təyin funksiyasında, heç bir şəkilçi almadan gəlir.
- 3Addım 2 — Tamamlığı yoxla: «Kitab oxuyurdu» — «kitab» sözü qeyri-müəyyən (hər hansı bir kitab) tamamlıqdır, təsirlik hal şəkilçisi almır.
- 4Addım 3 — Qalan sözləri yoxla: «Uşaq» cümlənin mübtədasıdır və adlıq haldadır — bu da hal şəkilçisi daşımır, çünki mübtəda təbii olaraq adlıq halda olur.
- 5Nəticə: Cümlədə «daş» (təyin) və «kitab» (qeyri-müəyyən tamamlıq) ayrı-ayrı səbəblərdən hal şəkilçisi almamışdır.
- 1Cümlə 1: «Bazardan alma aldım.» — «alma» şəkilçisizdir, ümumi mənada alma alışını bildirir.
- 2Cümlə 2: «Bazardan aldığım almanı yudum.» — «almanı» təsirlik hal şəkilçilidir («-nı»), çünki artıq bəhs edilən konkret almadır.
- 3Nəticə: Eyni isim kontekstdən asılı olaraq həm şəkilçisiz (ümumi), həm şəkilçili (konkret) işlənə bilər.
İsmin şəkilçisiz işlənməsi onun hal kateqoriyasından kənarda olduğunu göstərmir — bu, sadəcə adlıq (sıfır şəkilçili) haldır.
Mənsubiyyət şəkilçisini («-ım», «-ın», «-ı») hal şəkilçisi ilə qarışdırmayın: «bacım» sözündə «-ım» mənsubiyyətdir, söz hələ də adlıq haldadır.
Tələbələr çox vaxt «kitab oxumaq» ifadəsindəki «kitab»ın şəkilçi almadığını «hal kateqoriyasına aid deyil» kimi yozur. Düzgün izah: bu, sadəcə qeyri-müəyyən (ümumi) tamamlıqdır — eyni söz «kitabı oxumaq»da təsirlik hal şəkilçisi ala bilər.
Təyini söz birləşməsinin I tərəfini tanımaq üçün sual verin: bu söz nəyi təyin edir (hansı material, hansı növ)? Əgər cavab varsa və söz şəkilçisizdirsə, I növ təyini söz birləşməsinin I tərəfidir.
Mürəkkəb bitişik adların («Qarabağ», «Göygöl», «Beşbarmaq») daxilindəki hissələrini ayrıca söz kimi təhlil etməyin — bunlar vahid leksik bütövdür, hal şəkilçisi bütün sözə qoşulur (məsələn, «Qarabağda»), ayrı-ayrı komponentə yox.
Qaydalar
- 1Adlıq hal ismin şəkilçisiz əsas formasıdır; «kim? nə?» sualına cavab verir və eyni zamanda qeyri-müəyyənlik/ümumilik bildirən formadır.
- 2Təyini söz birləşməsinin I tərəfi (təyin funksiyasındakı isim) heç bir hal şəkilçisi almadan, adlıq formada işlənir: «dəmir qapı», «taxta masa».
- 3Cümlədə tamamlıq ümumi, qeyri-müəyyən obyekt bildirdikdə təsirlik hal şəkilçisi (-ı/-i/-u/-ü) düşür: «kitab oxumaq»; müəyyən obyektdə isə şəkilçi qayıdır: «kitabı oxumaq».
- 4Mürəkkəb adların (bitişik yazılan xüsusi adların) daxili komponentləri ayrılıqda hal şəkilçisi almır, çünki söz vahid leksik bütöv təşkil edir: «Qarabağ», «Göygöl».
- 5«Kimi» və «ilə» kimi bəzi qoşmalar isim/əvəzliyin adlıq (şəkilçisiz) formasına qoşulur: «dağ kimi», «su ilə».
- 6Bir isimin müəyyən kontekstdə şəkilçisiz işlənməsi o demək deyil ki, həmin isim heç vaxt hal şəkilçisi qəbul edə bilməz — eyni isim başqa cümlədə asanlıqla şəkilçi ala bilər: «kitab» → «kitabı», «kitaba», «kitabda».
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir