az6-5.3· Fəsil 5: Say· ~13 dəq

Saylardan sonra isimlərin təkdə və ya cəmdə olması

Miqdar sayından sonra gələn ismin cəm şəkilçisi almadan təkdə işlənməsi qaydası.

Azərbaycan dilində miqdar sayından (iki, beş, on, yüz və s.) sonra gələn isim adətən CƏM şəkilçisi qəbul etmir, TƏKDƏ işlənir.

📌Nümunə

Məsələn, «beş kitab» düzgündür, «beş kitablar» isə səhvdir; eləcə də «on nəfər», «üç alma», «yüz il» kimi birləşmələrdə isim təkdə qalır. Bunun səbəbi sadədir: say sözü artıq miqdarı, yəni çoxluğu bildirdiyi üçün ismə əlavə cəm şəkilçisi («-lar/-lər») qoşmaq artıqlıq yaradar və qrammatik səhvə çevrilər. Qeyri-müəyyən miqdar bildirən sözlərdən («çox», «bir neçə», «xeyli») sonra da isim əsasən təkdə işlənir: «bir neçə kitab», «xeyli tələbə». Fərq ondadır ki, say sözü ismin qarşısında olmadıqda, yəni tək başına çoxluq bildirmək lazım gəldikdə, isim cəm şəkilçisi ala bilər: «Kitablar masanın üstündədir». Bəzən bədii yaxud emosional vurğu yaratmaq üçün say ilə işlənən isim istisna olaraq cəmdə görünə bilər, lakin bu, normativ qayda deyil, üslubi haldır. Qayda: say + isim (tək) → düzgün; say + isim (cəm) → səhv.

Əsas terminlər

miqdar sayı — Əşyanın miqdarını, sayını bildirən say növü (iki, beş, on, yüz və s.); ismin qarşısında işləndikdə ismi təkdə saxlayır.
cəm şəkilçisi — İsmə çoxluq mənası qatan şəkilçi (-lar/-lər); miqdar sayından sonra gələn isimlərə adətən qoşulmur.
qeyri-müəyyən miqdar sözləri — Dəqiq ədədi bildirməyən, lakin miqdar mənası daşıyan sözlər: çox, bir neçə, xeyli; onlardan sonra da isim adətən təkdə işlənir.
sıra sayı — Əşyaların sırasını bildirən say növü (birinci, ikinci, beşinci); ismin qarşısında gəldikdə, miqdar sayı kimi, isim adətən təkdə qalır.
üslubi istisna — Bədii və ya emosional vurğu yaratmaq üçün normativ qaydadan kənara çıxan, lakin qaydanı ləğv etməyən nadir işlənmə forması.
adlıq hal — İsmin heç bir hal şəkilçisi almadan işləndiyi əsas forması; say+isim birləşməsində isim adətən bu haldadır.
Miqdar sayı + isim: təkdə işlənmə nümunələri
Sayİsim (tək, düzgün)Səhv forma (cəm)Nümunə cümlə
beşkitabkitablarMən beş kitab aldım.
onnəfərnəfərlərOtaqda on nəfər var idi.
üçalmaalmalarBağda üç alma yetişdi.
yüzilillərBu ev yüz il əvvəl tikilib.
iyirmişagirdşagirdlərSinifdə iyirmi şagird oxuyur.

Miqdar sayından sonra isim həmişə təkdə, cəm şəkilçisi olmadan işlənir.

Say vəziyyətinə görə ismin forması
Say vəziyyətiİsmin formasıNümunə
Say ismin qarşısındadırTək (cəm şəkilçisiz)beş uşaq
Say yoxdur, isim müstəqildirCəm ola biləruşaqlar
Say xəbər mövqeyindədirMübtəda cəm ola bilərUşaqlar beşdir.

Qaydanın tətbiqi sayın cümlədəki mövqeyindən asılıdır.

Qeyri-müəyyən miqdar sözləri və isim forması
Qeyri-müəyyən miqdar sözüİsim formasıNümunə
çoxTəkçox adam
bir neçəTəkbir neçə kitab
xeyliTəkxeyli tələbə

Qeyri-müəyyən miqdar sözlərindən sonra da isim adətən təkdə işlənir.

✎Say+isim birləşməsini yoxlamaq addımları
  1. 1Cümlə: «Bağda on beş ağaclar əkilib» cümləsini yoxlayaq.
  2. 2Addım 1 — Sayı tap: «On beş» — miqdar sayıdır.
  3. 3Addım 2 — İsmin formasını yoxla: «Ağaclar» sözündə «-lar» cəm şəkilçisi var.
  4. 4Addım 3 — Qaydanı tətbiq et: Say ismin qarşısında olduğu üçün isim cəm şəkilçisi almamalıdır; düzgün forma «ağac»dır.
  5. 5Nəticə: Düzgün cümlə: «Bağda on beş ağac əkilib.»
✎Say olan və say olmayan işlənməni müqayisə etmək
  1. 1Say ilə (tək): «Sinifdə iyirmi şagird var.» — say ismin qarşısındadır, isim təkdədir.
  2. 2Say olmadan (cəm mümkün): «Şagirdlər imtahana hazırlaşır.» — say yoxdur, isim müstəqil cəm şəkilçisi alıb.
  3. 3Nəticə: Eyni isim («şagird») kontekstdən asılı olaraq həm tək, həm cəm işlənə bilər; fərqi yaradan sayın ismin qarşısında olub-olmamasıdır.
💡Qeyd

Say+isim birləşməsində «say artıq çoxluğu bildirir» məntiqini xatırlayın: əlavə cəm şəkilçisi mənanı təkrarlayar və səhv yaradar.

⚠️Diqqət

«Beş kitablar», «on nəfərlər», «yüz illər» kimi formalar həmişə səhvdir — miqdar sayından sonra cəm şəkilçisi işlətməyin.

🚫Tez-tez səhv

Tələbələr tez-tez sayın özünə cəm şəkilçisi qoşur («beşlər», «onlarlar»); düzgün olan sayı dəyişməz saxlamaq, cəm şəkilçisini heç yerə əlavə etməməkdir.

💡Qeyd

Say ismin qarşısında olmadıqda (məsələn, xəbər mövqeyində — «Uşaqlar beşdir») isim sərbəst şəkildə cəm şəkilçisi ala bilər; qayda yalnız say+isim sırası üçün keçərlidir.

🚫Tez-tez səhv

Qeyri-müəyyən miqdar sözlərini («çox», «bir neçə», «xeyli») unutmayın — onlar da miqdar sayı kimi davranır və özlərindən sonrakı ismi adətən təkdə saxlayır.

Qaydalar

  1. 1Miqdar sayından (iki, beş, on, yüz və s.) sonra gələn isim CƏM şəkilçisi almır, TƏKDƏ işlənir: «beş kitab», «on nəfər».
  2. 2Say ismin qarşısında olduqda, artıq özü çoxluğu bildirdiyi üçün ismə cəm şəkilçisi əlavə etmək səhvdir: «beş kitablar» yanlışdır.
  3. 3Qeyri-müəyyən miqdar sözlərindən («çox», «bir neçə», «xeyli») sonra da isim adətən təkdə işlənir: «bir neçə şagird».
  4. 4Say olmadan, tək başına çoxluq bildirmək lazım gəldikdə isim cəm şəkilçisi ala bilər: «Kitablar rəfdədir».
  5. 5Bədii və ya vurğulu ifadələrdə istisna olaraq say ilə işlənən isim cəmdə görünə bilər, lakin bu, normativ qayda deyil, üslubi haldır.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq