az6-5.4· Fəsil 5: Say· ~13 dəq

Numerativ sözlər

Say ilə isim arasında işlənən, sayılan əşyanın ölçü/miqdar vahidini bildirən sözlər.

Numerativ sözlər say ilə isim arasında işlənərək sayılan əşyanın ölçü, miqdar və ya növ xüsusiyyətini konkretləşdirən köməkçi sözlərdir. Cümlədə say təkbaşına deyil, məhz numerativ sözlə birlikdə işlənir: «beş baş qoyun», «üç nəfər tələbə» kimi. Hər numerativ söz müəyyən əşya növü ilə uzlaşır: «baş» heyvanlar üçün (beş baş qoyun, üç baş inək), «nəfər» insanlar üçün (üç nəfər tələbə, on nəfər işçi), «dənə» və ya «ədəd» əşyalar üçün (on dənə alma, iki ədəd kitab), «cüt» iki taydan ibarət əşyalar üçün (bir cüt ayaqqabı, bir cüt corab), «dəst» komplekt bildirən əşyalar üçün (bir dəst paltar, bir dəst çay dəsti), «tikə» və ya «parça» isə bölünən əşyalar üçün (bir tikə çörək) işlənir. Quruluş belədir: say + numerativ söz + isim — «beş baş qoyun» birləşməsində «beş» say, «baş» numerativ söz, «qoyun» isimdir. Numerativ sözdən sonra gələn isim heç vaxt cəm şəkilçisi qəbul etmir, təkdə qalır: «beş baş qoyunlar» yox, «beş baş qoyun» düzgündür.

Əsas terminlər

numerativ söz — Say ilə isim arasında işlənən, sayılan əşyanın ölçü, miqdar və ya növ vahidini bildirən köməkçi söz. Məsələn: «beş baş qoyun».

baş — Heyvanları saymaq üçün işlənən numerativ söz. Məsələn: «beş baş qoyun», «üç baş inək».

nəfər — İnsanları saymaq üçün işlənən numerativ söz. Məsələn: «üç nəfər tələbə», «on nəfər işçi».

dənə / ədəd — Adi əşyaları saymaq üçün işlənən numerativ sözlər. Məsələn: «on dənə alma», «iki ədəd kitab».

cüt — İki taydan ibarət olan əşyaları (və ya canlıları) bildirən numerativ söz. Məsələn: «bir cüt ayaqqabı».

dəst — Bir-biri ilə əlaqəli, komplekt təşkil edən əşyalar toplusunu bildirən numerativ söz. Məsələn: «bir dəst paltar».

Numerativ sözlər və onların işləndiyi əşya növləri

Numerativ söz	Bildirdiyi əşya növü	Nümunə
baş	Heyvan	beş baş qoyun
nəfər	İnsan	üç nəfər tələbə
dənə / ədəd	Əşya	on dənə alma; iki ədəd kitab
cüt	İki taydan ibarət əşya	bir cüt ayaqqabı
dəst	Komplekt	bir dəst paltar
tikə / parça	Bölünən əşya	bir tikə çörək

Qoşmalar kimi numerativ sözlər də hər biri müəyyən əşya növü ilə uzlaşır.

Say + numerativ söz + isim: quruluş nümunələri

Say	Numerativ söz	İsim	Birləşmə
beş	baş	qoyun	beş baş qoyun
üç	nəfər	tələbə	üç nəfər tələbə
on	dənə	alma	on dənə alma
iki	ədəd	kitab	iki ədəd kitab
bir	cüt	ayaqqabı	bir cüt ayaqqabı
bir	dəst	paltar	bir dəst paltar

İsim numerativ sözdən sonra həmişə təkdə qalır, cəm şəkilçisi almır.

Səhv və düzgün numerativ işlənmə

Səhv birləşmə	Düzgün birləşmə	Səbəb
beş baş tələbə	beş nəfər tələbə	Tələbə insandır; «baş» yox, «nəfər» işlənməlidir.
iki nəfər alma	iki dənə alma	Alma əşyadır; «nəfər» yox, «dənə» işlənməlidir.
üç ədəd qoyun	üç baş qoyun	Qoyun heyvandır; «ədəd» yox, «baş» işlənməlidir.
beş baş qoyunlar	beş baş qoyun	Numerativdən sonra gələn isim təkdə qalmalıdır, cəm şəkilçisi almamalıdır.

Ən çox rast gəlinən səhv — numerativ sözü əşyanın növünə uyğun seçməmək və ya isimi cəm şəklində işlətməkdir.

✎Numerativ birləşməni təhlil etmək

1Cümlə: «Fermada on beş baş inək var idi.»
2Addım 1 — Sayı tap: «On beş» — birləşmənin say hissəsidir.
3Addım 2 — Numerativ sözü tap: «Baş» — heyvanlar üçün işlənən numerativ söz.
4Addım 3 — İsmi tap: «İnək» — sayılan əşyanın (heyvanın) özüdür; numerativdən sonra təkdə qalıb, «inəklər» yox.
5Addım 4 — Uyğunluğu yoxla: İnək heyvan olduğundan «baş» numerativ sözü düzgün seçilib.

✎Düzgün numerativ sözü seçmək

1Addım 1 — Sayılan əşyanın növünü müəyyən et: Sayılacaq əşya insan, heyvan, adi əşya, iki taydan ibarət əşya, komplekt, yoxsa bölünən əşyadır?
2Addım 2 — Uyğun numerativ sözü seç: İnsan → nəfər; heyvan → baş; adi əşya → dənə/ədəd; iki tay → cüt; komplekt → dəst; bölünən əşya → tikə/parça.
3Addım 3 — Nümunə cümlə qur: «Ailəmizdə beş nəfər var, bir baş itimiz, iyirmi dənə toyuğumuz və bir dəst mətbəx qabımız var.»
4Addım 4 — Yoxla: Hər numerativ söz öz əşya növünə uyğun seçilib: nəfər — insan, baş — heyvan, dənə — əşya, dəst — komplekt.

💡Qeyd

Numerativ söz sayılan əşyanın növünü konkretləşdirir: «beş» tək başına nə demək olduğunu bildirmir, amma «beş baş qoyun» dəqiq mənanı verir.

⚠️Diqqət

Numerativ sözdən sonra gələn isim HEÇ VAXT cəm şəkilçisi almır: «beş baş qoyun» düzgündür, «beş baş qoyunlar» səhvdir.

🚫Tez-tez səhv

Tələbələr tez-tez «baş» və «nəfər» sözlərini qarışdırır. «Baş» yalnız heyvanlar üçün («beş baş qoyun»), «nəfər» isə yalnız insanlar üçün («üç nəfər tələbə») işlənir; bir-birinin əvəzinə işlədilə bilməz.

🚫Tez-tez səhv

«Dənə» və «ədəd» sözləri əşyalar üçün insanların yerinə səhvən işlədilir. Məsələn, «iki dənə qonaq» yanlışdır — insan üçün «iki nəfər qonaq» olmalıdır.

💡Qeyd

«Cüt» iki taydan ibarət əşyalar (ayaqqabı, corab) üçün, «dəst» isə bir-biri ilə əlaqəli komplekt təşkil edən əşyalar (paltar dəsti, çay dəsti) üçün işlənir — bu iki söz sinonim deyil.

Qaydalar

1Numerativ söz say ilə isim arasında işlənir və sayılan əşyanın ölçü/miqdar vahidini bildirir.
2Quruluş: say + numerativ söz + isim (beş baş qoyun); numerativ sözdən sonra gələn isim təkdə qalır, cəm şəkilçisi almır.
3«Baş» heyvanlar üçün, «nəfər» insanlar üçün işlənir; bu iki numerativ söz bir-birinin əvəzinə işlədilə bilməz.
4«Dənə» və «ədəd» əşyalar üçün, «cüt» iki taydan ibarət əşyalar üçün, «dəst» komplekt bildirən əşyalar üçün işlənir.
5«Tikə» və «parça» bölünən, hissələrə ayrılan əşyalar üçün işlənən numerativ sözlərdir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq