az6-8.2· Fəsil 8: Nitq mədəniyyəti· ~13 dəq

O və bu əvəzliklərindən sonra vergül

İşarə əvəzliyi-mübtəda ilə təyin funksiyasının fərqi və vergül qaydası.

«O» və «bu» əvəzlikləri cümlədə iki fərqli funksiyada işlənə bilər: işarə əvəzliyi kimi müstəqil mübtəda və ya isimdən əvvəl təyin kimi. Əvəzlik cümlənin əvvəlində tək mübtəda olduqda, yəni şəxsi və ya əşyanı əvəz edərək müstəqil şəkildə işləndikdə, ondan sonra vergül qoyulur: «O, məni gördü.», «Bu, mənim dostumdur.», «O, çox çalışqandır.» Vergül «o/bu»nun cümlənin müstəqil üzvü — mübtəda — olduğunu göstərir və sonrakı sözlə qarışmasının qarşısını alır. Lakin «o/bu» sözü isimdən əvvəl gəlib onu təyin etdikdə (hansı? sualına cavab verdikdə), vergül qoyulmur: «O kitab mənimdir.», «Bu ev böyükdür.», «O gün yağış yağdı.» Burada «o/bu» ayrıca üzv deyil, təyindir və özündən sonrakı isimlə bir söz birləşməsi əmələ gətirir. Fərqi müəyyən etmək üçün sadə bir üsul var: «o/bu»dan dərhal sonra isim gəlirsə — bu, təyindir, vergül lazım deyil; feil və ya başqa nitq hissəsi gəlirsə və «o/bu» cümlədə tək mübtəda kimi çıxış edirsə — vergül qoyulmalıdır.

Əsas terminlər

işarə əvəzliyi — Əşyanı, şəxsi və ya hadisəni göstərərək əvəz edən əvəzlik növü; «bu», «o», «bunlar», «onlar» bu qəbildəndir.
mübtəda — Cümlənin kim? nə? sualına cavab verən, xəbərin bildirdiyi hərəkəti və ya əlaməti daşıyan baş üzvü.
təyin — İsmi (hansı? kimin? nə cür? sualına cavabla) izah edən ikinci dərəcəli üzv; adətən ismin bilavasitə qarşısında gəlir.
vergül — Cümlə daxilində üzvləri bir-birindən ayırmaq üçün işlədilən durğu işarəsi; burada «o/bu» mübtədasını sonrakı sözdən ayırır.
xəbər — Cümlənin mübtəda haqqında məlumat verən, nə edir? necədir? kimdir? sualına cavab verən baş üzvü.
şəxs əvəzliyi — Şəxsləri əvəz edən əvəzlik növü (mən, sən, o, biz, siz, onlar); «o» həm şəxs, həm də işarə əvəzliyi kimi çıxış edə bilər.
«O/bu»dan sonra vergül qoyulur, yoxsa yox? — Müqayisə cədvəli
CümləFunksiyaVergülİzah
O, məni gördü.MübtədaVar«O» tək mübtədadır, ardınca feil gəlir.
O adam gəldi.TəyinYox«O» «adam» isminin qarşısında təyindir.
Bu, mənim dostumdur.MübtədaVar«Bu» tək mübtədadır, ardınca xəbər gəlir.
Bu kitab mənimdir.TəyinYox«Bu» «kitab» isminin qarşısında təyindir.

Vergülün qoyulub-qoyulmaması «o/bu»nun cümlədəki funksiyasından asılıdır.

Vergülü müəyyən etmək üçün test
SualCavab «bəli»dirsəCavab «xeyr»dirsə
«O/bu»dan dərhal sonra isim gəlirmi?Təyin — vergül yoxdurAşağıdakı sualı yoxlayın
«O/bu» cümlədə tək, müstəqil mübtəda kimi çıxış edirmi?Mübtəda — vergül varQaydaya uyğun deyil, cümləni yenidən təhlil edin

Sadə iki addımlı test «o/bu»dan sonra vergül tələb olunub-olunmadığını müəyyən etməyə kömək edir.

Vergülün mənaya təsiri — müqayisəli nümunələr
Vergüllü formaMənasıVergülsüz formaMənası
O, evi satdı.O şəxs evi satdı (o = mübtəda, evi = tamamlıq)O evi satdı.Həmin evi satdı (o evi = tamamlıq, mübtəda gizli)
O, kitabı oxudu.O şəxs kitabı oxuduO kitabı oxudu.Həmin kitabı oxudu
Bu, şagirdlərin ən yaxşısıdır.Bu şəxs — bütün şagirdlərin ən yaxşısıBu şagirdlərin ən yaxşısıdır.(Bu şagirdlər qrupundan) birinin ən yaxşısı

Vergülün olub-olmaması «o/bu»nun mübtəda və ya təyin funksiyasını, deməli cümlənin mənasını dəyişə bilər.

✎Cümlədə vergül lazım olub-olmadığını müəyyən etmək
  1. 1Cümlə: «O bizə kömək etdi» cümləsini təhlil edək.
  2. 2Addım 1 — Sonrakı sözü yoxla: «O»dan dərhal sonra «bizə» gəlir — bu, isim deyil, əvəzlikdir (yönlük halda).
  3. 3Addım 2 — Mübtədanı müəyyən et: «O» cümlədə tək, müstəqil mübtədadır; «bizə kömək etdi» xəbərdir.
  4. 4Addım 3 — Nəticə: «O» isim təyin etmir, tək mübtədadır — buna görə ondan sonra vergül qoyulmalıdır: «O, bizə kömək etdi.»
✎Təyin və mübtəda funksiyasını ayırd etmək
  1. 1Cümlə cütü: «Bu, mənim bacımdır.» və «Bu bacı mənimdir.» cümlələrini müqayisə edək.
  2. 2Birinci cümlə: «Bu» tək mübtədadır — ardınca birbaşa isim yox, yiyəlik halda söz («mənim») və xəbər gəlir. Vergül lazımdır.
  3. 3İkinci cümlə: «Bu» «bacı» isminin qarşısında təyindir (hansı bacı? — bu bacı). Vergül lazım deyil.
  4. 4Nəticə: Eyni söz («bu») cümlədəki mövqeyindən asılı olaraq həm mübtəda, həm də təyin ola bilər; bunu ayırd etmək üçün ardınca gələn sözün növünə baxmaq lazımdır.
💡Qeyd

«O» və «bu» sözləri cümlənin əvvəlində tək mübtəda kimi işləndikdə, ondan sonra vergül qoyulur: «O, gəldi.», «Bu, mənimdir.»

⚠️Diqqət

«O/bu»dan dərhal sonra isim gəlirsə (o kitab, bu ev), bu, təyindir və vergül QOYULMUR. Səhv etməmək üçün əvvəlcə sonrakı sözün nitq hissəsini yoxlayın.

🚫Tez-tez səhv

Tələbələr tez-tez «O adam gəldi» kimi cümlələrə lüzumsuz vergül qoyurlar: «O, adam gəldi.» Bu, səhvdir — «o» burada «adam»ın təyinidir, aralarına vergül qoyulmamalıdır.

🚫Tez-tez səhv

Əks səhv də mümkündür: «O, mənim dostumdur.» cümləsində vergülü buraxıb «O mənim dostumdur.» yazmaq. «O» burada tək mübtədadır, vergül mütləq lazımdır.

Qaydalar

  1. 1«O» və «bu» əvəzlikləri cümlənin əvvəlində müstəqil mübtəda kimi işləndikdə, onlardan sonra vergül qoyulur: «O, gəldi.», «Bu, mənim kitabımdır.»
  2. 2Vergül «o/bu»nun cümlənin müstəqil üzvü (mübtəda) olduğunu göstərir və sonrakı sözlə qarışmasının qarşısını alır.
  3. 3«O» və «bu» sözləri isimdən əvvəl gəlib onu təyin etdikdə (hansı? sualına cavab verdikdə), vergül qoyulmur: «O kitab mənimdir.», «Bu ev böyükdür.»
  4. 4Fərqi müəyyən etmək üçün test: «o/bu»dan sonra isim gəlirsə → təyin, vergül yox; feil və ya başqa üzv gəlirsə və «o/bu» tək mübtədadırsa → vergül var.
  5. 5«O, çox çalışqandır.» (əvəzlik-mübtəda, vergül var) və «O gün yağış yağdı.» (təyin, vergül yox) cümlələrini müqayisə edərək fərqi möhkəmləndirmək olar.
  6. 6Vergülün yeri mənanı dəyişə bilər: «O, kitabı oxudu.» (o şəxs kitabı oxudu) və «O kitabı oxudu.» (həmin kitabı oxudu) — məna fərqlənir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq