Bitkilərdə dayaq sistemi
Mexaniki toxuma və turqor təzyiqi.
Bitkilərin dik və möhkəm qalması, yarpaqlarının günəşə doğru açılması iki əsas mexanizm vasitəsilə təmin olunur: MEXANİKİ TOXUMA və TURQOR TƏZYİQİ. Mexaniki toxuma — sərt, qalın divarlı hüceyrələrdən ibarət olub gövdəyə, budaqlara möhkəmlik verir; o, xüsusilə ağac və kollarda aydın ifadə olunur. Ağac gövdəsində mexaniki toxuma ilə yanaşı ODUN (ksilem) toxuması da əlavə dayaq rolunu oynayır — o, gövdəni daxildən sərtləşdirir, beləliklə ağacın hündür boy atmasına imkan yaradır. Turqor təzyiqi isə hüceyrələrin daxilində SUYUN yaratdığı təzyiqdir — su dolu vakuol hüceyrə membranını dartaraq hüceyrəni gərgin, dolğun saxlayır. Bütün hüceyrələr bu şəkildə gərgin olduqda bitki dik, yarpaqları açıq olur. OTSAQ BİTKİLƏR (məs. otlar) əsasən turqor təzyiqinə söykənir — onlarda mexaniki toxuma zəif inkişaf etmişdir. Su çatışmazlığı olduqda turqor təzyiqi azalır, hüceyrələr boşalır və bitki SOLUR — yarpaqları sallanır, gövdəsi əyilir. Bu hadisə turqorun nə qədər vacib olduğunu əyani göstərir.
Məsələn: otaq gülünü suvarmağı unutsanız, bir neçə gün sonra onun yarpaqlarının sallandığını görərsiniz — bu, turqor təzyiqinin azalmasıdır; su verildikdən sonra hüceyrələr yenidən su ilə dolur, turqor bərpa olunur və bitki dikəlir.
Qaydalar
- 1Bitkilərdə dayaq İKİ əsas mexanizmlə təmin olunur: MEXANİKİ TOXUMA (sərt, qalın divarlı hüceyrələr — gövdəni möhkəmləndirir) və TURQOR TƏZYİQİ (hüceyrə daxilində suyun yaratdığı təzyiq — hüceyrəni gərgin saxlayır). Bunlardan yalnız birini xatırlamaq SƏHVDİR: bitki dayaq üçün hər ikisindən istifadə edir.
- 2Ağac və kollarda əlavə olaraq ODUN (KSİLEM) toxuması da dayaq rolunu oynayır — bu, gövdəni daxildən sərtləşdirir. Otsaq bitkilərdə (otlarda) isə əsasən TURQOR TƏZYİQİ dayağı təmin edir — mexaniki toxuma zəif inkişaf edib.
- 3Su çatışmazlığında turqor təzyiqi AZALIR, hüceyrələr boşalır — bitki SOLUR (yarpaqlar sallanır, gövdə əyilir). Su verildikdə hüceyrələr yenidən dolur, turqor təzyiqi BƏRPA olunur, bitki dikəlir. Solmanın səbəbi turqor təzyiqinin azalmasıdır, toxumaların zədələnməsi deyil.
- 4TURQOR təzyiqi hüceyrənin formasının saxlanmasını təmin edir. Hüceyrələr su itirəndə vakuol kiçilir, hüceyrə membranı dartılmır — nəticədə hüceyrə boşalır, bitki hissələri öz sərtliyini itirir.
- 5Otsaq bitkilər ilə ağac/kolların dayaq mexanizmlərini qarışdırmayın: otlarda əsasən turqor + zəif mexaniki toxuma; ağaclarda turqor + inkişaf etmiş mexaniki toxuma + odun (ksilem). Ağacın möhkəmliyi təkcə mexaniki toxuma ilə izah oluna bilməz.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir