Bitkilərin havadan qidalanması. Fotosintez
Fotosintezin ümumi tənliyi və mənası.
FOTOSİNTEZ — yaşıl bitkilərin YARPAQLARINDA, xloroplast adlanan orqanoidlərdə, xlorofil piqmentinin iştirakı ilə İŞIQ enerjisindən istifadə edərək KARBON QAZI (CO₂) və SUDAN (H₂O) ÜZVİ MADDƏ (qlükoza) və OKSİGEN (O₂) əmələ gətirdiyi mürəkkəb biokimyəvi prosesdir. Fotosintezin ümumi (sadələşdirilmiş) tənliyi belədir: karbon qazı + su + işıq enerjisi → üzvi maddə (qlükoza) + oksigen. Karbon qazı (CO₂) yarpağa ağızcıqlar (məsamələr) vasitəsilə havadan daxil olur, su isə köklərlə torpaqdan mənimsənilərək ksilem boruları ilə yarpaqlara qədər daşınır. Fotosintez YALNIZ İŞIQDA baş verir — qaranlıqda dayanır. Bu prosesin canlılar aləmi üçün əhəmiyyəti böyükdür: birincisi, bitkilər özləri üçün qida (üzvi maddə) İSTEHSAL EDİR — fotosintez məhsulu olan qlükoza bütün bitki hüceyrələrinin enerji mənbəyidir; ikincisi, fotosintez nəticəsində ATMOSFERƏ OKSİGEN (O₂) BURAXILIR — bu oksigen bütün digər canlıların (heyvanların, insanların, göbələklərin, bakteriyaların böyük əksəriyyətinin) tənəffüsü üçün vacibdir. Fotosintez olmasaydı, Yerdə həyat mümkün olmazdı.
Məsələn: günəşli bir gündə yarpaqlarda fotosintez fəal gedir — bitki CO₂ udur, O₂ buraxır, nəticədə otaqdakı bitkilər gündüz havanı oksigenlə zənginləşdirir; gecə isə fotosintez dayandığı üçün bitkilər yalnız tənəffüs edir — O₂ udur, CO₂ buraxırlar.
Qaydalar
- 1Fotosintez YAŞIL BİTKİLƏRİN YARPAQLARINDA, xloroplast orqanoidlərində, XLOROFİL piqmentinin iştirakı ilə gedir. Xloroplast yoxdursa, xlorofil yoxdursa — fotosintez də YOXDUR. Bunu mitoxondri ilə qarışdırmayın — mitoxondri tənəffüs orqanoididir, fotosintez orada getmir.
- 2Fotosintezin ÜMUMİ TƏNLİYİ (VI sinif səviyyəsində sadə formada): karbon qazı + su + işıq enerjisi → üzvi maddə (qlükoza) + oksigen. Reaksiyanın SOL TƏRƏFİNDƏ xammallar (CO₂, H₂O, işıq), SAĞ TƏRƏFİNDƏ məhsullar (üzvi maddə, O₂) yerləşir. İşıq enerjisi xammal DEYİL, prosesi işə salan şərtdir.
- 3Fotosintez YALNIZ İŞIQDA baş verir, qaranlıqda DAYANIR. Lakin bitkilər qaranlıqda da yaşayır — çünki onlar fotosintez zamanı yaratdıqları üzvi maddələri TƏNƏFFÜS yolu ilə parçalayaraq enerji alırlar. Tənəffüs isə DAİM (həm gündüz, həm gecə) gedir — fotosintez yalnız işıqda.
- 4Fotosintezin ƏHƏMİYYƏTİ iki əsas məqamda cəmlənir: (1) Bitkilər özləri üçün QİDA (üzvi maddə) İSTEHSAL EDİR — fotosintez sayəsində bitkilər avtotrofdur, yəni öz qidasını özü yaradır; (2) Atmosferə OKSİGEN BURAXILIR — bu oksigen bütün canlıların tənəffüsü üçün zəruridir. Fotosintez Yerdə həyatın əsasını təşkil edir.
- 5Fotosintezlə TƏNƏFFÜSÜ QARIŞDIRMAYIN: fotosintez zamanı CO₂ UDULUR, O₂ BURAXILIR — bu YALNIZ İŞIQDA baş verir; tənəffüs zamanı isə O₂ UDULUR, CO₂ BURAXILIR — bu DAİM (gündüz də, gecə də) gedir. Fotosintez üzvi maddə YARADIR, tənəffüs üzvi maddəni PARÇALAYIR.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir