Nəriman Süleymanov — «Birinci cığır»
Hekayə; nəqletmə üsulu və ailə qayğısı mövzusu.
Nəriman Süleymanov (1930–1995) Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının tanınmış nümayəndələrindən biridir. O, Qərbi Azərbaycanın Körpülü kəndində doğulmuş, jurnalistika təhsili almış və uzun illər «Pioner» («Günəş») jurnalının baş redaktoru işləmişdir. Yazıçı əsasən uşaqlar üçün hekayələr qələmə almış, yaradıcılığında ailə, tərbiyə və nəsillər arasındakı münasibətlər mərkəzi yer tutmuşdur. «Birinci cığır» hekayəsi də bu istiqamətdə yazılmış bir nəsr əsəridir: əsərin əvvəlində hər səhər erkən oyanıb ev işlərini görən, uşaqlara qayğı göstərən Südabə xala adlı qəhrəman təqdim olunur. Hekayə janrının əsas əlaməti odur ki, hadisələr müəyyən bir ardıcıllıqla — yəni nəqletmə yolu ilə — oxucuya çatdırılır: müəllif təsvirdən fərqli olaraq, zaman axınında baş verən hərəkəti, vəziyyəti nəql edir. Bu baxımdan «Birinci cığır» bədii əsərlərdə nəqletmənin necə qurulduğunu göstərən əlverişli bir nümunədir: əvvəlcə adət halına gəlmiş gündəlik ardıcıllıq təsvir olunur, sonra bu ardıcıllıqdan kənara çıxma hekayəyə hərəkət gətirir. Əsərin əsas ideyası ailə üzvləri arasındakı qayğı və bir-birinə bağlılıqdır. Hekayə VI sinif ədəbiyyat proqramında bədii nəqletmə bacarıqlarını mənimsətmək məqsədilə tədris olunur.
Məsələn: hekayədə Südabə xalanın hər səhər uşaqlar oyanmazdan əvvəl onlar üçün qayğı göstərməsi, ailədə nəsillər arasındakı qarşılıqlı diqqətin bədii ifadəsi kimi qəbul edilə bilər.
Əsas terminlər
| Müəllif | Əsər | Janr | Əsas mövzu |
|---|---|---|---|
| Nəriman Süleymanov (1930–1995) | «Birinci cığır» | Hekayə | Ailə üzvləri arasındakı qayğı və nəsillərin bir-birinə bağlılığı |
Hekayənin əsas koordinatları: müəllif, ad, janr və mövzu.
| Janr | Müəllif | Həcm / xüsusiyyət |
|---|---|---|
| Hekayə | Bəlli (məs. Nəriman Süleymanov) | Kiçik həcmli, məhdud bir vəziyyəti nəql edir |
| Dastan | Adətən anonim xalq yaradıcılığı | Geniş həcmli, qəhrəmanlıq mövzulu |
| Nağıl | Anonim xalq yaradıcılığı | Sehrli-uydurma hadisələr üzərində qurulur |
| Təmsil | Bəlli müəllif | Heyvan surətləri vasitəsilə açıq əxlaqi dərs verir |
«Birinci cığır»ı digər nəsr və xalq yaradıcılığı janrlarından ayıran əlamətlər.
| Xüsusiyyət | Nəqletmə | Təsvir |
|---|---|---|
| Nə canlandırır? | Hərəkəti, hadisəni | Görünüşü, mənzərəni |
| Zaman | Ardıcıl, zaman axınında inkişaf edir | Statik, bir anı əks etdirir |
«Birinci cığır» əsasən nəqletmə üzərində qurulub.
- 1Addım 1 — Gündəlik ardıcıllığın təqdimi: Südabə xalanın hər səhər tezdən oyanıb uşaqlar oyanmazdan əvvəl ev işlərini gördüyü, adət halına gəlmiş rutini təsvir olunur.
- 2Addım 2 — Ardıcıllıqdan kənara çıxma: Adi gedişatda bir dəyişiklik baş verir; bu, hekayəyə hərəkət və maraq gətirir.
- 3Addım 3 — Hadisənin izahı: Nəqledici hadisələri kənardan, zaman ardıcıllığı ilə izah edir — bu, nəqletmənin əsas əlamətidir.
- 4Addım 4 — Əsas ideyanın üzə çıxması: Hekayə bu quruluş vasitəsilə ailə üzvləri arasındakı qayğı və bağlılıq ideyasını oxucuya çatdırır.
- 1Addım 1 — Müəllifi müəyyənləşdir: Əsərin bəlli, real müəllifi (Nəriman Süleymanov) olması onu nağıl və dastandan fərqləndirir.
- 2Addım 2 — Hadisələrin xarakterinə bax: Hadisələr sehrli-uydurma deyil, real həyata bənzər şəkildə cərəyan edir.
- 3Addım 3 — Həcmə diqqət et: Əsər kiçik həcmlidir və məhdud bir vəziyyəti — Südabə xalanın gündəlik qayğısını — işləyir, dastan və ya romandan fərqli olaraq.
- 4Addım 4 — Nəticə çıxar: Bu əlamətlərin hamısı əsərin janrca hekayə olduğunu təsdiqləyir.
«Birinci cığır»da əsas bədii üsul nəqletmədir — hadisələr təsvirdən fərqli olaraq zaman daxilində ardıcıl bir hərəkət kimi izah olunur.
Şagirdlər tez-tez Nəriman Süleymanovu adı bənzər Nəriman Nərimanovla qarışdırır; onlar tamam fərqli şəxslərdir — biri uşaq yazıçısı, digəri dövlət xadimidir.
«Yetər nənə» Nəriman Süleymanovun ayrıca bir kitabının adıdır — bunu «Birinci cığır» hekayəsinin qəhrəmanı Südabə xala ilə qarışdırmaq olmaz.
«Birinci cığır»ı dastan və ya nağıl ilə eyniləşdirmək səhvdir: hekayənin bəlli müəllifi var və hadisələr sehrli deyil, real həyata bənzər şəkildə təqdim olunur.
Qaydalar
- 1«Birinci cığır» hekayəsinin müəllifi Nəriman Süleymanovdur (1930–1995).
- 2Əsər janrca hekayədir — bədii nəsrin bir növüdür; şeir, nağıl və ya dastan deyil.
- 3Hekayədə hadisələr nəqletmə yolu ilə, yəni zaman daxilində ardıcıl bir hərəkət kimi, oxucuya çatdırılır.
- 4Əsərin əsas mövzusu ailə üzvləri arasındakı qayğı və nəsillərin bir-birinə bağlılığıdır.
- 5Nəriman Süleymanov Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının tanınmış nümayəndəsi olub, uzun illər «Pioner» («Günəş») jurnalının baş redaktoru işləmişdir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir