Mirmehdi Seyidzadə — «Əqrəb və Çanaqlı bağa»
Mənzum təmsil; dostluqda etibar və xasiyyətin sabitliyi.
Mirmehdi (Mir Mehdi) Seyidzadə 11 noyabr 1907-ci ildə Aşqabadda doğulmuş, 30 avqust 1976-cı ildə Bakıda vəfat etmişdir. O, Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının tanınmış şair və dramaturqlarından biri olub, 1936-cı ildən Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının üzvü olmuşdur. Yaradıcılığında əsasən uşaqlar üçün şeirlər, təmsillər və pyeslər mühüm yer tutur. «Əqrəb və Çanaqlı bağa» onun tanınmış təmsillərindən biridir və 6-cı sinif «Ədəbiyyat» dərsliyində öyrənilir. Əsər mənzum təmsil janrındadır: heyvanlar — əqrəb və çanaqlı bağa (tısbağa) — insan xüsusiyyətləri ilə canlandırılır, əsər kiçik həcmli və ibrətamizdir. Süjetə görə, əqrəblə çanaqlı bağa əvvəlcə bağda dost kimi yaşayır, lakin güclü bir fırtına onları ayrı düşməyə vadar edir və çayı keçmək zərurəti yaranır. Çanaqlı bağa dostunu kürəyində daşımağa razı olur, ancaq əqrəb yol boyu öz təbiətinə sadiq qalaraq onu vurur. Beləliklə, təmsil xasiyyətin dəyişməzliyini, dostluqda ehtiyatlılığın vacibliyini və etibarın sui-istifadə oluna biləcəyini önə çıxarır. Əsər nəqletmə üsulu ilə qurulmuşdur: hadisələr zaman və səbəb-nəticə ardıcıllığı ilə inkişaf edir, bu da onu sadəcə görünüşü təsvir edən əsərlərdən fərqləndirir. Heyvanların insan kimi danışıb hərəkət etməsi (bədii şəxsləndirmə) əsərin əsas bədii vasitəsidir. Mövzu 6-cı sinif proqramında bədii əsərlərdə nəqletmə üsulunu və xarakterin hərəkət vasitəsilə açılmasını öyrətmək üçün seçilmişdir.
Məsələn: təmsildə əqrəbin çanaqlı bağanı vurması onun təbiətinin dəyişməz qaldığını simvolik şəkildə ifadə edir.
Əsas terminlər
| Müəllif | Əsər | Janr | Əsas mövzu |
|---|---|---|---|
| Mirmehdi Seyidzadə (1907–1976) | «Əqrəb və Çanaqlı bağa» | Mənzum təmsil | Xasiyyətin dəyişməzliyi, dostluqda etibar |
Əsərin əsas verilənləri: müəllif, ad, janr və mövzu.
| Janr | Əsas xüsusiyyəti | Nümunə |
|---|---|---|
| Təmsil | Heyvanlar insan kimi təsvir olunur, ibrət nəticəsi var, adətən müəllifi bəllidir | «Əqrəb və Çanaqlı bağa» |
| Nağıl | Sehrli-fantastik hadisələr, adətən anonim müəllif | Xalq nağılları |
| Dastan | Geniş həcmli, qəhrəmanlıq mövzulu mənzum əsər | Xalq dastanları |
Təmsili qohum janrlarla müqayisə etmək fərqi aydınlaşdırır.
| Personaj | Xarakteri | Hərəkəti |
|---|---|---|
| Əqrəb | Təhlükəli, xasiyyətini dəyişməyən | Dostunu vurur |
| Çanaqlı bağa | Etibarlı, köməksevər | Dostunu kürəyində daşıyır |
İki personajın ziddiyyətli xarakteri təmsilin ibrətini gücləndirir.
- 1Addım 1 — Personajları müəyyənləşdir: Əsərin əsas personajları əqrəb və çanaqlı bağadır (tısbağadır); onlar əvvəlcə bağda dost kimi yaşayır.
- 2Addım 2 — Hadisələr ardıcıllığını izlə: Süjet dörd mərhələdən keçir: dostluq → fırtına iki dostu ayırır → çanaqlı bağa əqrəbi çaydan keçirməyə çalışır → əqrəb dostunu vurur.
- 3Addım 3 — Bədii vasitəni tap: Heyvanların insan kimi danışıb hərəkət etməsi (bədii şəxsləndirmə) əsərin əsas bədii vasitəsidir.
- 4Addım 4 — İbrəti çıxar: Əqrəbin öz təbiətinə sadiq qalması göstərir ki, xasiyyət asanlıqla dəyişmir və dostluqda ehtiyatlı olmaq lazımdır.
Təmsildə heyvan obrazları çox zaman insan xarakterini simvolizə edir; əqrəb — dəyişməz təhlükəli xasiyyəti, çanaqlı bağa isə etibarı təmsil edir.
Bəzi şagirdlər əsəri müəllifsiz xalq nağılı hesab edirlər, halbuki onun konkret müəllifi — Mirmehdi Seyidzadə — var və əsər təmsil janrındadır, nağıl deyil.
«Çanaqlı bağa» ifadəsini qurbağa ilə qarışdırmaq səhvdir — «bağa» sözü Azərbaycan dilində tısbağa (kaplumbağa) mənasını verir.
Mirmehdi Seyidzadənin adı mənbələrdə həm «Mirmehdi», həm də «Mir Mehdi» şəklində yazıla bilər — hər iki forma eyni şəxsi bildirir, lakin ölüm ili ilə doğum ilini (1907–1976) qarışdırmamaq lazımdır.
Qaydalar
- 1«Əqrəb və Çanaqlı bağa» əsərinin müəllifi Mirmehdi Seyidzadədir (1907–1976).
- 2Mirmehdi Seyidzadə Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının tanınmış şair və dramaturqlarından biridir.
- 3«Əqrəb və Çanaqlı bağa» mənzum təmsil janrında yazılmışdır.
- 4Təmsildə əqrəb və çanaqlı bağa (tısbağa) insan xüsusiyyətləri ilə canlandırılan personajlardır.
- 5Əsərin əsas ideyası xasiyyətin dəyişməzliyi və dostluqda ehtiyatlı olmağın vacibliyidir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir