lit6-u3-04· Fəsil 3: Bədii əsərlərdə nəqletmə· ~13 dəq

Sabir Əhmədli — «Dərs»

Hekayə; 20 Yanvar faciəsi, vətənpərvərlik.

Sabir Əhmədli (1930–2009) XX əsr Azərbaycan nəsrinin görkəmli nümayəndəsi, Xalq yazıçısı (1992) adına layiq görülmüş yazıçı-publisistdir. O, 1951-ci ildən ədəbi fəaliyyətə başlamış, «Aran», «Pillələr», «Mavi günbəz» kimi əsərlərin müəllifi kimi tanınmışdır. «Dərs» hekayəsi Sabir Əhmədlinin 1990–1991-ci illərdə qələmə aldığı «Yanvar hekayələri» silsiləsinə daxildir; bu silsilə tariximizə qanlı hərflərlə yazılmış 1990-cı il 20 Yanvar faciəsinə həsr olunmuşdur. Janr baxımından «Dərs» hekayədir — bədii nəsrin kiçik həcmli, sıx süjetli növüdür; nəqletmə üsulu ilə yazılmışdır, yəni hadisələr müəyyən ardıcıllıqla, oxucuya izah edilərək çatdırılır. Əsərin əsas mövzusu 20 Yanvar faciəsi ilə bağlı insan taleyi, vətənpərvərlik və mənəvi sarsıntıdır: yazıçı bu ağır günlərdə yaşanan hissləri, xalqın öz torpağı uğrunda əzmini psixoloji incəliklə əks etdirir. «Dərs» «Bədii əsərlərdə nəqletmə» fəslində öyrənilir, çünki əsərdə hadisələr müəllifin nəqli — təhkiyəsi — ilə oxucuya çatdırılır, yəni müşahidə və hiss birbaşa təsvirdən çox, hekayə edilmə yolu ilə verilir. Vacib qeyd: bu hekayəni Mir Cəlalın «Dərsimi yaz» hekayəsi ilə qarışdırmaq olmaz — iki fərqli müəllifin, fərqli dövrün və fərqli mövzunun əsərləridir.

📌Nümunə

Məsələn: «Dərs» adı təsadüfi deyil — əsər, 20 Yanvar faciəsinin xalqa verdiyi ağır, lakin unudulmaz tarixi dərsi simvolik şəkildə xatırladır.

Əsas terminlər

Hekayə — Bədii nəsrin kiçik həcmli, adətən bir hadisəyə və ya taleyə həsr olunmuş, müəllifi bəlli olan növü.
Nəqletmə (təhkiyə) — Bədii əsərdə hadisələrin müəllif tərəfindən ardıcıl şəkildə nağıl edilməsi üsulu.
«Yanvar hekayələri» — Sabir Əhmədlinin 1990–1991-ci illərdə 1990-cı il 20 Yanvar faciəsinə həsr edərək yazdığı, 20 hekayədən ibarət silsilə; «Dərs» də bu silsiləyə daxildir.
20 Yanvar faciəsi — 1990-cı ildə Bakıda dinc əhaliyə qarşı törədilən hərbi zorakılıq nəticəsində baş vermiş faciə; Azərbaycan tarixinə qanlı hərflərlə yazılmışdır.
Xalq yazıçısı — Azərbaycanda yazıçılara verilən ən yüksək fəxri adlardan biri; Sabir Əhmədli bu ada 1992-ci ildə layiq görülmüşdür.
Ad bənzərliyi — İki fərqli əsərin adının bir-birinə oxşar olması; bu, əsərləri eyniləşdirməyə əsas vermir (məsələn, «Dərs» və «Dərsimi yaz»).
Əsər kartı
MüəllifƏsərJanrƏsas mövzu
Sabir Əhmədli (1930–2009)«Dərs»Hekayə20 Yanvar faciəsi, insan taleyi və vətənpərvərlik

«Dərs» Sabir Əhmədlinin 1990–1991-ci illərdə yazdığı «Yanvar hekayələri» silsiləsinə daxildir.

Janr müqayisəsi
JanrƏsas əlamətiMüəllif
HekayəKiçik həcmli, müəllifli nəsr əsəri; bir hadisə/taleyə həsr olunurBəlli (konkret) müəllif
ƏfsanəAdətən real yerlə bağlı, ibrətamiz sonluqlu nəqletməAnonim (xalq yaradıcılığı)
DastanGeniş həcmli qəhrəmanlıq eposuXalq yaradıcılığı
ŞeirVəzn, qafiyə, lirik duyğuBəlli müəllif

«Dərs» hekayə janrındadır: müəllifi bəllidir, kiçik həcmlidir, nəqletmə üsulu ilə yazılmışdır.

«Dərs» ilə «Dərsimi yaz»ı fərqləndirmə
Əlamət«Dərs» (Sabir Əhmədli)«Dərsimi yaz» (Mir Cəlal)
MüəllifSabir ƏhmədliMir Cəlal Paşayev
Həyat tarixləri1930–20091908–1978
Əsas mövzu20 Yanvar faciəsi, vətənpərvərlikSavadsızlıqla mübarizə, təhsilə can atma
FəsilFəsil 3: Bədii əsərlərdə nəqletməFəsil 4: Nəqletmə və xarakter

Ad bənzərliyinə baxmayaraq, «Dərs» və «Dərsimi yaz» tamamilə fərqli müəlliflərin, dövrün və mövzunun əsərləridir.

✎«Dərs» hekayəsinin təhlili
  1. 1Addım 1 — Müəllif və dövr: Sabir Əhmədli (1930–2009) XX əsr Azərbaycan nəsrinin görkəmli nümayəndəsi, Xalq yazıçısıdır (1992); «Dərs» onun 1990–1991-ci illərdə yazdığı «Yanvar hekayələri» silsiləsinə daxildir.
  2. 2Addım 2 — Janr: Əsər hekayədir — kiçik həcmli, müəllifli nəsr janrı.
  3. 3Addım 3 — Mövzu: Əsərin mövzusu 1990-cı il 20 Yanvar faciəsi, insan taleyi və vətənpərvərlikdir.
  4. 4Addım 4 — Nəqletmə üsulu: Hadisələr müəllifin ardıcıl təhkiyəsi ilə oxucuya çatdırılır; bu səbəbdən əsər «Bədii əsərlərdə nəqletmə» fəslində öyrənilir.
✎«Dərs»i «Dərsimi yaz»dan fərqləndirmə
  1. 1Addım 1 — Müəllifə bax: «Dərs»in müəllifi Sabir Əhmədli, «Dərsimi yaz»ın müəllifi isə Mir Cəlal Paşayevdir.
  2. 2Addım 2 — Dövrə bax: Sabir Əhmədli 1930–2009-cu, Mir Cəlal isə 1908–1978-ci illərdə yaşamışdır.
  3. 3Addım 3 — Mövzuya bax: «Dərs» 20 Yanvar faciəsindən, «Dərsimi yaz» isə savadsızlıqla mübarizədən bəhs edir.
  4. 4Addım 4 — Nəticə çıxar: Ad bənzərliyi əsərləri eyniləşdirmir — bunlar tamamilə fərqli iki əsərdir.
💡Qeyd

«Dərs» Sabir Əhmədlinin «Yanvar hekayələri» silsiləsinə daxildir və 1990-cı il 20 Yanvar faciəsinə həsr olunub; janrı hekayədir.

🚫Tez-tez səhv

Şagirdlər tez-tez «Dərs»i Mir Cəlalın «Dərsimi yaz» hekayəsi ilə qarışdırır. Unutma: fərqli müəllif (Sabir Əhmədli / Mir Cəlal), fərqli dövr və fərqli mövzu.

⚠️Diqqət

Sabir Əhmədlinin həyat tarixlərini (1930–2009) dəqiq bil: 1990-cı il «Dərs»in yazıldığı dövrdür, yazıçının vəfat ili deyil (o, 2009-cu ildə vəfat etmişdir).

💡Qeyd

Hekayənin konkret süjet detalları (personajlar, dialoqlar) dərs zamanı mətndən öyrənilir; bu bankda diqqət müəllif, janr, mövzu və nəqletmə üsuluna yönəlib.

Qaydalar

  1. 1«Dərs» hekayəsinin müəllifi Sabir Əhmədlidir (1930–2009) — XX əsr Azərbaycan yazıçısı və Xalq yazıçısıdır (1992).
  2. 2Əsərin janrı hekayədir; o, Sabir Əhmədlinin 20 Yanvar faciəsinə həsr etdiyi «Yanvar hekayələri» silsiləsinə daxildir.
  3. 3Hekayənin əsas mövzusu 1990-cı il 20 Yanvar faciəsi, vətənpərvərlik və mənəvi sarsıntıdır.
  4. 4Əsər nəqletmə üsulu ilə yazılmışdır — hadisələr müəllifin təhkiyəsi ilə ardıcıl şəkildə oxucuya çatdırılır.
  5. 5«Dərs» hekayəsini Mir Cəlalın «Dərsimi yaz» hekayəsi ilə qarışdırmaq olmaz: bunlar fərqli müəlliflərin, fərqli dövrlərin və fərqli mövzuların əsərləridir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq