«Xan sarayı əfsanəsi»
Xalq əfsanəsi; sənətkarın əməyinin qiyməti.
«Xan sarayı» Azərbaycan şifahi xalq yaradıcılığına aid bir əfsanədir; müəllifi məlum deyil. Əfsanə janrı xalq arasında yaranıb nəsildən-nəslə şifahi şəkildə ötürülən, adətən real bir yerlə, hadisə ilə və ya şəxslə bağlı olan, bədii ümumiləşdirmə ilə zənginləşən nəqletmə janrıdır; nağıldan fərqli olaraq, əfsanə çox vaxt konkret bir məkanla (bu əsərdə — Şəki xanının sarayı ilə) əlaqələndirilir və sonluğu adətən ibrətamiz, hətta faciəvi olur. Əsərdə qocalmış Şəki xanı adını əbədiləşdirəcək əvəzsiz bir saray tikdirmək istəyir və bu işi mahir bir ustaya həvalə edir. Usta bir şərt qoyur: xan onun əməyini deyil, sənətini qiymətləndirməlidir. Saray tamamlananda həqiqətən bənzərsiz bir sənət əsərinə çevrilir — bir mismar belə işlədilmədən, məhəbbət və qəhrəmanlıq dastanlarından süjetli şəkillərlə bəzədilir. Lakin xan ustanın hətta daha gözəl saray tikə biləcəyini eşidəndə qəzəblənir, bunu nankorluq sayır və ustanı qəddarcasına cəzalandırır. Buna baxmayaraq, usta zülmə mətanətlə cavab verir: sənətkarın yaratdıqları onu unutdurmayacaq. Beləliklə, əfsanə sənətkarın əməyinə hörmət, qızılın sənətin əsl ölçüsü ola bilməməsi və hakimiyyətin ədalətsizliyi mövzularını işləyir. «Bədii əsərlərdə nəqletmə» fəsli çərçivəsində bu əfsanə, xüsusilə hadisələrin ardıcıllığını — giriş, əsas hissə və nəticəni, səbəb-nəticə əlaqəsini — izləmək üçün əla nümunədir.
Məsələn: əfsanədə saray, sonda, xanın əzəməti üçün deyil, əslində ustanın məhv edilə bilməyən sənətinin əbədi izi kimi yadda qalır.
Əsas terminlər
| Müəllif | Əsər | Janr | Əsas mövzu |
|---|---|---|---|
| Xalq yaradıcılığı (anonim) | «Xan sarayı» | Əfsanə | Sənətkarın əməyinin qiymətləndirilməsi |
Əsərin müəllifi məlum deyil; o, Azərbaycan şifahi xalq yaradıcılığına aiddir.
| Janr | Məkanla/hadisə ilə bağlılıq | Sonluq |
|---|---|---|
| Əfsanə | Real yer/hadisə ilə bağlı olur (məs. Şəki xanının sarayı) | İbrətamiz, çox vaxt faciəvi |
| Nağıl | Açıq uydurma süjetlidir | Çox vaxt xoşbəxt |
| Dastan | Geniş epik hadisələr, qəhrəmanlıq mövzusu (məs. «Koroğlu») | Nəzm-nəsr növbələşən geniş həcmli süjet |
Əfsanə real məkanla bağlılığına və ibrətamiz sonluğuna görə nağıl və dastandan fərqlənir.
| Mərhələ | Məzmun |
|---|---|
| Giriş | Şəki xanı adını əbədiləşdirmək üçün bənzərsiz bir saray tikdirmək qərarına gəlir |
| Əsas hissə | Usta öz sənətinin qiymətləndirilməsi şərti ilə sarayı tikir; saray bir mismar belə işlədilmədən sənət əsərinə çevrilir |
| Nəticə | Usta daha yaxşı saray tikə biləcəyini deyəndə xan bunu nankorluq sayıb qəzəblənir və ustanı qəddarcasına cəzalandırır; usta isə mətanətlə cavab verir |
Əfsanə klassik giriş — əsas hissə — nəticə strukturuna əsaslanır.
- 1Addım 1 — Girişi müəyyənləşdir: Qocalmış Şəki xanı adını əbədiləşdirəcək bənzərsiz bir saray tikdirmək istəyir və bu işi mahir bir ustaya həvalə edir.
- 2Addım 2 — Əsas hissəni izlə: Usta bir şərt qoyur: xan onun əməyini deyil, sənətini qiymətləndirməlidir. Saray mismarsız, məhəbbət və qəhrəmanlıq dastanlarından süjetli şəkillərlə bəzədilərək tamamlanır.
- 3Addım 3 — Kulminasiyanı tap: Xan ustanın daha da gözəl saray tikə biləcəyini eşidəndə bunu nankorluq sayır və qəzəblənir.
- 4Addım 4 — Nəticəni çıxar: Xan ustanı qəddarcasına cəzalandırır, lakin usta zülmə mətanətlə cavab verir — sənətkarın yaratdıqları onu unutdurmayacaq.
- 1Addım 1 — Məkana bax: Əsər konkret real bir yerlə — Şəki xanının sarayı ilə — bağlıdır; bu, əfsanə üçün səciyyəvidir.
- 2Addım 2 — Sonluğa bax: Əsər xoşbəxt yox, ibrətamiz və faciəvi bir sonluqla — ustanın cəzalandırılması ilə — bitir.
- 3Addım 3 — Nəticə çıxar: Real məkanla bağlılıq və faciəvi/ibrətamiz sonluq «Xan sarayı»nı açıq uydurma süjetli, adətən xoşbəxt sonluqlu nağıldan ayırır — deməli, bu əsər əfsanədir, nağıl deyil.
Əfsanənin əsas fikri budur: qızıl sənətin ölçüsü ola bilməz — usta xandan pul deyil, sənətinin qiymətləndirilməsini istəyir.
Şagirdlər tez-tez əfsanəni nağılla qarışdırır; unutma ki, əfsanə real yerlə bağlanır və çox vaxt ibrətamiz/faciəvi bitir, nağılda isə açıq uydurma süjet və adətən xoşbəxt sonluq olur.
Əsərin müəllifi yoxdur — «Xan sarayı»nı hər hansı konkret şairə və ya yazıçıya aid etmək səhvdir; o, Azərbaycan şifahi xalq yaradıcılığının anonim nümunəsidir.
Hadisə ardıcıllığını təhlil edərkən üç mərhələni ayırd et: giriş (saray sifarişi), əsas hissə (tikinti və xanın tələbi), nəticə (xanın zülmü və ustanın mətanəti).
Qaydalar
- 1«Xan sarayı» əfsanəsinin müəllifi məlum deyil — bu, Azərbaycan şifahi xalq yaradıcılığına aid bir əfsanədir.
- 2Əfsanə janrı adətən real bir yerlə (bu əsərdə — Şəki xanının sarayı ilə) bağlı olur və çox vaxt ibrətamiz, hətta faciəvi sonluqla bitir.
- 3Əsərin əsas mövzusu sənətkarın əməyinin və istedadının həqiqi qiymətləndirilməsidir — qızıl sənətin ölçüsü ola bilməz.
- 4Əfsanədə hadisələr ardıcıl inkişaf edir: giriş (saray sifarişi), əsas hissə (sarayın tikilməsi və xanın tələbi), nəticə (xanın zülmü və ustanın mətanəti).
- 5Əfsanə nağıldan fərqlənir: nağılda çox vaxt açıq uydurma süjet və xoşbəxt sonluq olur, əfsanədə isə hadisə real məkanla bağlanır və faciəvi nəticələnə bilər.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir